سفر روحانی به عراق؛ دستاوردها و واکنشها
دکتر عابد اکبری
صدیقه نژادقربان
حسن روحانی، رئیسجمهور ایران با هیئتی بلندپایه در روز بیستم اسفندماه برای نخستین بار در دوران ریاستجمهوریاش به عراق رفت. برهم صالح، رئیسجمهور عراق که برای استقبال از آقای روحانی به فرودگاه رفته بود اعلام کرد: «همانگونه که ایران در زمان جنگ عراق با داعش کنار عراق ایستاد، عراقیها هم در دوران تحریم درکنار ایرانیها خواهند ایستاد و عراق از تحریمهای ایران تبعیت نخواهد کرد. عزم روحانی برای این سفر و سخنان صالح در ابتدای ورود هیئت ایرانی به عراق، نشان آن بود که دو کشور درقبال تحولات جدید منطقه درحال بازتعریف روابط و منافع دوجانبه خویشاند و دیدارهای حسن روحانی با مقامات سیاسی، اقتصادی و مذهبی عراق ازیک سو و نوع و جنس قراردادها و توافقنامههای منعقدشده ازسوی دیگر گواه این مدعاست.
خروج آمریکا از برجام، شروع تحریمهای این کشور علیه ایران و ائتلافهای منطقهای با هدف افزایش فشار بر تهران، چالشها و بحرانهای متعددی را پیشِ روی جمهوری اسلامی قرار داد که نمود منطقهای آن را میتوان در صفبندیها و ائتلافهای منطقهای علیه جمهوری اسلامی ایران بهوضوح مشاهده کرد. راهبرد آمریکا علیه ایران، جمهوری اسلامی را برآن داشت تا نگاهی دوباره به مفّرها و امکانهای منطقهای و فرامنطقهای خویش درجهت شکستن حلقه تحریمها و ایجاد شکاف در ائتلافها بیندازد. سفر آقای روحانی به عراق نیز در این چهارچوب قابل تبیین است.
شکستن فضای تحریمی یکی از مهمترین دلایل سفر حسن روحانی به عراق بود که نشانههای آن را در نوع توافقنامههای منعقدشده در جریان این سفر بهخوبی میتوان مشاهده کرد. عراق در سالهای اخیر با جذب سرمایهها و تکنولوژی خارجی در حوزه نفتی این بخش را فعال کرده و توانست با بهرهگیری از فرصت طلایی ناشی از عدم اقبال سرمایهگذاران خارجی از ورود به بازار ایران، این فضا را در اختیار گیرد. بهرهبرداری از میدانهای نفتی مشترک از سوی هریک از طرفین زمینه گسترش تنش و سردی روابط در شرایط حاد کنونی را بههمراه دارد که به نظرمیرسد مقامات دو کشور در جریان سفر حسن روحانی به عراق درصدد یافتن دستورکاری برای حل این موضوع بودند. ایران و عراق چندین میدان نفت و گاز مشترک دارند که از آن جمله میتوان به آزادگان، یادآوران، آذر، نفتشهر، دهلران، پایدار غرب، یاران و اروند اشاره کرد.
گسترش همکاریها در حوزه برق، حمل ونقل، کشاورزی، صنعت، بهداشت، احداث راهآهن بصره - شلمچه و تسهیل اعطای روادید به شهروندان در زمره توافقاتی بود که با هدف تقویت روابط اقتصادی دو کشور و رساندن حجم تبادلات از 12 به 20 میلیارد دلار از دیگر موضوعاتی بود که حجم بالایی از توافقات مقامات دو کشور را به خود اختصاص داد. بهطور قطع، افزایش تبادلات تجاری با عراق زمینه کاهش اثرات تحریم بر اقتصاد ایران را فراهم خواهد آورد. گفتنی است، بغداد دومین شریک تجاری تهران و ایران تنها کشور تأمینکننده برق عراق (به میزان یکهزار و 350 مگاوات در ساعت) است و صادرات گاز برای تأمین سه نیروگاه حرارتی برق در عراق بالغ بر 18 میلیون مترمکعب در روز است. این درحالی است که صفبندیهای منطقهای علیه ایران را در حوزه اقتصاد نیز میتوان رهگیری کرد؛ یکی از نمودهای آن وعده عربستان سعودی برای احداث نیروگاه 3 هزار مگاواتی خورشیدی در عراق و پیشنهاد فروش برق تولیدی از این نیروگاه به قیمت یکچهارمِ برق صادراتی ایران به عراق است که بهمعنای حذف تدریجی ایران از بازار انرژی عراق خواهد بود.
همچنین بازسازی عراق فصل جدیدی از همکاریهای اقتصادی را میان دو کشور گشوده است که مجال مناسبی برای حضور شرکتهای فنی و مهندسی ایران در عراق را فراهم آورده است؛ این موضوع در کنار بهرههای اقتصادی، موقعیت مناسبی را در اختیار تهران قرار داده تا حضور جمهوری اسلامی در منطقه صرفا با عنوان امنیت و سیاست گره نخورد و وجوه دیگر قدرت نیز فضای ورود و جایابی بهدست آورند. بهطور قطع این حضور بدون نفوذ نخواهد بود و واکنش دیگر بازیگران نظیر عربستان و آمریکا را برخواهد انگیخت. تمایل دوکشور برای ایجاد کریدور بینالمللی اقتصادی که با قرارداد راهآهن بصره- شلمچه نمود عینی یافت، ازیکسو عراق را از فضای کریدوری ایران به آسیای میانه و شرق متصل خواهد کرد و ازسوی دیگر، اتصال چابهار به مدیترانه را که از اهداف توسعهای این بندر معرفی شده است، ممکن میسازد.
درعینحال، اگرچه ایجاد نفسگاه اقتصادی در فضای تحریمی مهمترین هدف اعلامی سفر حسن روحانی به عراق بود، اما واکنشها به این سفر نشان از آن دارد که دستاورهای این سفر تنها محدود به توافقات تجاری میان دو کشور نبوده است. تأکید برهم صالح، رئیس جمهور عراق، بر ادامه روابط با ایران بدون توجه به چهارچوب تحریمی آمریکا علیه ایران، این گمانه را مطرح کرد که عراق نیز مانند ایران خواهان ایجاد فضای جدید همکاری در منطقه است و صفبندیهای کنونی علیه یکی از بازیگران منطقهای با هدف پیروی از راهکارهای دستوری را به رسمیت نمیشناسد؛ چراکه موفقیت صفبندی و ائتلاف علیه تهران میتواند زمینه ایجاد الگویی برای مقابله با دیگر بازیگران منطقهای نظیر بغداد را نیز فراهم نماید.
سرمایهگذاری عربستان در حوزه انرژی عراق با هدف بیرون راندن ایران، این سؤال جدی را پیشِ روی مقامات عراقی قرار میدهد که با حذف ایران آیا این حمایت و سرمایهگذاریها در عراق ادامه خواهد داشت؟ سؤالاتی از این دست سبب شده، مقامات عراقی مخالف سیاست حذف بازیگران همکار از صحنه عراق شوند. ایجاد توازن میان بازیگرانی که میتوانند عراق را در عبور از شرایط فعلی یاری رسانند، اولویت اصلی عراق در صحنه سیاست خارجی این کشور است و آگاهی نسبت به این مؤلفه سبب خواهد شد سیاستگذار ایرانی نیز دچار فهم نادرست از اقبال کنونی مقامات عراقی نشود.
درحالیکه، بسیاری از رسانههای منطقه لغو روادید و احیای پیمان الجزایر را از مهمترین دستاوردهای سفر رئیسجمهور به عراق اعلام کردند، اما دیدار آقای روحانی با آیتالله سیستانی نیز نگاه بسیاری از تحلیلگران را به سوی خود جلب کرد؛ چراکه این نخستین بار است که آیتالله سیستانی یک مقام سیاسی عالیرتبه خارجی را به حضور پذیرفته است. برایناساس، برخی این سناریو را مطرح کردند که ایران برنامه ویژهای برای منطقه دارد. پذیرش روحانی به معنای تأیید و همراهی شیعیان عراق با سیاستهای ایران در منطقه است. ارائه این سناریو باعث شد بار دیگر حضور بغداد در کنار تهران برای ایجاد گسست در راهبرد امنیتی آمریکا علیه ایران ازیکسو و نیز برای ایجاد شکاف در ائتلافهای منطقهای به رهبری عربستان ازسویدیگر مطرح شود.
منبع: پایگاه ابرار معاصر تهران