سیاستهای مهاجرتی
برخی رسانهها به مقایسه سیاست و مشوقهای مهاجرتی و جذب سرمایه خارجی کشورهای توسعهیافته پرداختند و ناکارآمدی احتمالی این سیاست را نقد کردند. بسیاری از کشورهای توسعهیافته با رقمهایی مشابه و حتی کمتر، به مهاجرانی که در این کشورها سرمایهگذاری کنند اقامت دائم اعطا میکنند. این سرمایهگذاری از خرید خانه با حداقل قیمتهای مشخصشدهای شروع و به سایر بخشهای اقتصادی نیز تسری پیدا میکند. کشورهایی همچون ترکیه و گرجستان طی سالهای اخیر بهخوبی توانستهاند سرمایههای خارجی قابل توجهی را جذب کنند و همچنین مقصد سرمایهگذاران ایرانی باشند.
فرار سرمایه از کشور در سال ۱۳۹۷ به گفته کارشناسان شدت گرفته است و از سوی دیگر این روند با سیاستهای بسیار سختگیرانه مهاجرتی کشورمان صرفا روندی یکطرفه بوده و موجب خروج سرمایه از ایران شده است. مهاجران ایران را مقصد مناسبی برایمهاجرت نمیبینند و بوروکراسی پیچیده و گیجکننده آن عملا شهروندان کشورهای دیگر را فراری میدهد. عدم اعطای حقوق اولیه به مهاجرانی که طی سالهای گذشته وارد کشور شدهاند آنان را با مشکلات جدی مواجه کرده و نیازهای اساسی همچون آموزش، بهداشت و همچنین خدماتی همچون خدمات بانکی و ثبتی تاکنون از آنان دریغ شده است. سیاستها و تصمیمگیریهای صورتگرفته در این حوزه از واقعیتهای دنیای امروز فاصله زیادی دارد و در صورت ادامه چنین شرایطی باید منتظر خسارتهای بیش از پیش بر داراییهای ارزی کشور بود. کارشناسان در این پرونده باشگاه اقتصاددانان به بررسی تجربه دو کشور مالزی و ترکیه پرداخته و سیاستهای لازم در جهت قدم گذاشتن در مسیر تغییر رویکرد احتمالی در کشورمان را برشمردهاند.
طرح «خانه دوم من» در مالزی
برنامه اقامتی مالزی؛ خانه دوم من
برنامه اقامتی «مالزی؛ خانه دوم من» (MM۲H) یک طرح بینالمللی تصویب شده توسط دولت مالزی است که به افراد خارجی اجازه میدهد به مدت ۱۰ سال در این کشور زندگی کنند. برای اخذ ویزای «مالزی؛ خانه دوم من» متقاضیان باید شرایط مالی و پزشکی خاصی داشته باشند. متقاضیانی که موفق به اخذ اقامت فوق شوند، اجازه ورود و خروج این کشور را بهصورت نامحدود خواهند داشت، ولی نمیتوانند هیچگونه فعالیت سیاسی و مذهبی داشته باشند. این برنامه برای تمام شهروندان کشورهای به رسمیت شناخته شده از طرف دولت مالزی، بدون در نظر گرفتن نژاد، مذهب، جنسیت یا سن، آزاد است.
واجدان شرایط میتوانند همسر و فرزندان مجرد زیر ۲۱ سالشان را با خود همراه کنند. متقاضیان ابتدا یک دوره ویزای ۱۰ ساله اخذ خواهند کرد که بعد از سپری شدن این مدت، ویزا قابل تمدید خواهد بود. در این برنامه، دولت مالزی افراد را به دو دسته بالا و پایین ۵۰ سال تقسیم میکند، از این رو اقامت به دو صورت به متقاضیان داده میشود:
۱. افراد زیر ۵۰ سال
متقاضیان زیر ۵۰ سال باید یک حساب سپرده ثابت برابر با ۳۰۰ هزار رینگیت مالزی در یکی از بانکهای این کشور یا شعبه محلی، باز کنند. پس از گذشت یک سال، متقاضی میتواند تا مبلغ ۱۵۰ هزار رینگیت از سپرده خود را برای هزینههای مربوط به خرید خانه، آموزش برای کودکان در مالزی و اهداف پزشکی، برداشت کند، مابقی سپرده اما باید تا پایان دوره اقامت در مالزی در حساب متقاضیان بماند. البته این سرمایه میتواند بهصورت سپرده ثابت در بانک یا بهصورت سرمایهگذاری از طریق خرید مسکن یا هر کالایی در مالزی باشد. در یکی دیگر از بندهای این طرح، فرد متقاضی باید درآمد ماهانهای بیش از ۱۰ هزار رینگیت داشته باشد. این درآمد به حساسیت میزان سرمایه نیست و بیشتر جنبه تشریفاتی دارد. بنابراین با گواهی حقوقی از شرکت خصوصی یا دولتی و اجاره بهای املاک و سود سپرده و سهام نیز قابل ارائه است. همچنین چنانچه با اقامت فرد موافقت شد، الزامی برای انتقال درآمد به مالزی وجود ندارد و اگر فرد متقاضی درآمد یا سرمایه خود را به مالزی منتقل کند، از پرداخت هرگونه مالیات معاف خواهد شد.
۲. افراد بالای ۵۰ سال
افراد بالای ۵۰ سال از دید دولت مالزی سالمند محسوب میشوند و در صورتی که قصد ادامه زندگی در مالزی را داشته باشند، احراز شرایط زیر ضروری خواهد بود:
متقاضی باید یک حساب سپرده ثابت برابر با ۱۵۰ هزار رینگیت مالزی در یکی از بانکهای این کشور یا شعبه محلی باز کند یا مدرکی دال بر دریافت حقوق بازنشستگی دولتی برابر با ۱۰ هزار رینگیت مالزی در ماه، ارائه دهد. تمام متقاضیان باید نشان دهند که سرمایه کافی برای هزینههای زندگی در طول دوره اقامت ۱۰ ساله خود در مالزی را دارند. در عمل این به آن معناست که متقاضیان باید مبلغ ۵۰۰ هزار رینگیت در حساب بانکی خود یا درآمد ماهانه ۱۰ هزار رینگیتی داشته باشند. پس از گذشت یک سال، متقاضیان میتوانند تا مبلغ ۵۰ هزار رینگیت از سپرده خود را برای هزینههای مربوط به خرید خانه، آموزش برای کودکان در مالزی و اهداف پزشکی، برداشت کنند.
اما فرد متقاضی با هر سن و ملیتی، زمانی که موفق به اخذ ویزای MM۲H شود میتواند از شرایط زیر منتفع شود:
۱- وام خرید ملک تجاری یا مسکونی با بهره حدود ۵ درصد در سال: میزان وام بهصورت تقریبی ۷۰ درصد ارزش ملک است.
۲- تخفیف خرید یک دستگاه اتومبیل شخصی تا سقف ۴۲ درصد ارزش اتومبیل: این تخفیف در واقع معافیت مالیات و عوارض گمرکی است(در صورتی که فرد از خودروهای داخلی یا مونتاژ داخلی مالزی استفاده کند از این تخفیف بهرهمند خواهد شد).
۳- ده سال اقامت بدون محدودیت مالزی برای متقاضی، همسر و فرزندان مهیا خواهد بود. چنانچه افراد متقاضی پدر و مادری بالای ۶۰ سال داشته باشند، آنان نیز میتوانند اقامت را بهصورت همراه دریافت کنند. این اقامت پس از ۱۰ سال و در صورت نداشتن سوءسابقه، بهراحتی قابل تمدید خواهد بود.
۴- بیمه درمانی با پرداخت هزینه سالانه: تعرفه سالانه بیمه درمانی با توجه به نوع بیمه، سقف خسارت و امکانات مورد نیاز، سالانه ۱۰۰ تا ۳۰۰ دلار برای هر نفر است که پس از اخذ موافقتنامه اقامت و پیش از دریافت اقامت توسط متقاضی در مالزی قابل خریداری است.
۵- امکان ثبت شرکت در زمینههای مختلف و راهاندازی کسبوکار در مالزی
۶- امکان اشتغال پاره وقت متقاضیان با سن بیش از ۵۰ سال
۷- امکان استفاده از تخفیفهای تحصیلی فرزندان: شهریه فرزندان برای تحصیل در مدارس بینالمللی و دانشگاههای مالزی کمتر از دانشجویان عادی خارجی خواهد بود.
۸- با عضویت در این برنامه هر متقاضی میتواند برای داشتن یک مستخدم به اداره مهاجرت مالزی درخواست بدهد یا یک مستخدم همراه با خود به مالزی بیاورد. البته مستخدم باید اهل یکی از کشورهایی باشد که توسط دولت مالزی تعیین شده است (مانند: فیلیپین، تایلند، کامبوج، سریلانکا و اندونزی).
استفاده از ظرفیتهای سرمایهگذاری مهاجران در ایران
در سالهای اخیر، ایران در کنار سایر کشورهای جهان و با توجه به امتیازات ویژه سرمایهگذاری خارجی تلاشهای زیادی برای جذب این نوع سرمایهگذاری به عمل آورده است. بهرغم این تلاشها، با توجه به پتانسیلهای فراوان، ظرفیتها و موقعیت ویژه و استراتژیک ایران در مقایسه با کشورهای همسایه نتیجه شایانی حاصل نشده و میزان جذب سرمایهگذاری خارجی ایران، نسبت به توانمندیهای آن، بسیار پایین بوده است. پس از گذشت ۴ دهه از حضور مهاجران در ایران ما همچنان با تردید و تعلل بسیار و اعمال سیاستگذاری و تحلیل غیرواقعی از حضور و استفاده از سرمایهگذاری آنان، اقتصاد کشورمان را از حجم بسیار زیادی سرمایه سرشار محروم کردهایم. مهاجران افغانستانی با وجود اشتراکات فرهنگی، تاریخی و دینی بسیار زیاد با ایران به علت نداشتن حقوق مالکیت، عدم به رسمیت شناختن آنان و نبود چارچوب قانونی برای صیانت از حقوق مالی و اقتصادی سرمایه خود را وارد ایران نمیکنند یا سرمایههای موجود در ایران را به امارات، ترکیه، قزاقستان، گرجستان و کشورهای اطراف انتقال میدهند. امروز با وجود مشکلات فراوان اقتصادی به نظر میرسد در صورت به رسمیت شناختن حقوق مالکیت مهاجران و جلوگیری از سیاستهای متناقض و با حرکت به سمت اصلاح قوانین اقامتی میتوانیم از آن بهعنوان اهرمی برای پیشبرد اقتصاد خود استفاده کنیم.
صدور «کارت فیروزهای» در ترکیه
در سال ۲۰۱۷ با کاهش حدود ۲۰ درصدی ارزش لیر ترکیه در برابر دلار آمریکا، مسوولان این کشور تصمیم گرفتند که قانون تابعیت خود را با هدف جذب سرمایههای خارجی مهاجران و اتباع خارجی تغییر دهند. طبق قوانین قبلی به مهاجران خارجی که بین یک میلیون تا ۳ میلیون دلار در بازارهای مختلف ترکیه سرمایه گذاری میکردند تابعیت ترکیهای اعطا میشد.
اما در اواخر سال ۲۰۱۸ و با ادامه سقوط ارزش لیر در مقابل دلار، ترکیه شرایط اعطای تابعیت بهشرط سرمایهگذاری را تقلیل بخشید. این تغییرات نشان میداد که نقدینگی لازم برای سرمایهگذاری در جهت گرفتن اقامت و تابعیت بهشدت کاهش یافته است. مقامات ترکیهای نیز پیشبینی کردهاند که میزان سرمایه جذب شده از این طریق به ۲۰ میلیارد دلار برسد. این یعنی معادل نیمی از فروش سالانه نفت ایران. جدول نمایش داده شده وضعیت قبلی و جدید قوانین سرمایهگذاری خارجی برای گرفتن شهروندی ترکیه را نشان میدهد. بهطور کلی، روشهای دریافت اقامت بلندمدت و تابعیت در ترکیه به شرح زیر است:
۱. کوتاه و سریع: افراد به ۴ روش میتوانند اقامت بلندمدت و سپس تابعیت ترکیه را کسب کنند؛ ۵۰۰.۰۰۰ دلار سرمایهگذاری ثابت کنند یا۵۰ نفر از شهروندان ترک را استخدام کنند یا ملکی به ارزش ۲۵۰.۰۰۰ دلار بخرند یا ۵۰۰.۰۰۰ دلار در بانکهای ترکیه سپردهگذاری کنند. در واقع سیستم سریع همان روشی است که در جدول توضیح داده شد.
۲. بهتدریج: هر مالک ملکی که برای یک دوره مستمر و بدون وقفه، پنج ساله در ترکیه زندگی کند نیز در صورتی که هر سال حداقل ۱۸۵ روز در ترکیه اقامت داشته باشد، میتواند درخواست شهروندی کند. ماده ۱۱ قانون ۵۹۰۱ الزامات لازم برای مجوز اقامت بدون وقفه را نشان میدهد.
۳. تولد: با توجه به ماده (۱) قانون شهروندی ترکیه شماره ۴۰۳، متولدانی که حداقل یکی از والدینشان ترکیهای باشند بلافاصله حق دارند تابعیت این کشور را دریافت کنند.
۴. ازدواج: یکی دیگر از راههای گرفتن تابعیت ترکیه، ازدواج با زنان این کشور است. بسیاری از مهاجران و افراد خارجی پس از گذشت ۳ سال از ازدواج با زن ترک، شهروندی این کشور را دریافت میکنند. البته شرایط خاصی هم در این مورد وجود دارد؛ اولا این ازدواج نباید شامل رعایت رفتارهایی باشد که میتواند به رابطه زناشویی آسیب برساند و ثانیا تهدیدی برای امنیت ملی یا نظم عمومی در پی نداشته باشد.
۵. روش خاص (فیروزهای): سیستم فیروزهای ارائه شده در سال ۲۰۱۷، اجازه میدهد افرادی که دارای مهارت یا ویژگی بارزی در فناوری، اقتصاد، ورزش، فرهنگ و هنر و همچنین مدیران تجاری و سرمایهگذاران برای درخواست نوع دیگری از شهروندی که تقریبا تمام حقوق عادی را دارد، اقدام کنند. این افراد خارجی که درخواست آنان از مواردی بوده که با توصیههای هیات بینالمللی سیاست اشتغال نیز منطبق باشد یک کارت «فیروزهای» دریافت میکنند. این کارت مشابه «گرینکارت» آمریکا است و رویههای آن بر اساس اصلاحات در قوانین کار مصوب آگوست ۲۰۱۶ به وجود آمده است. بر اساس آییننامه اصلاحی، این کارت به فرد خارجی، حق کار دائمی در ترکیه اعطا میکند و تضمینگر حق اقامت فرد، همسر و فرزندان وی نیز هست.
حفظ ارزش پول در ترکیه!
تغییر شرایط سرمایهگذاری خارجی به نفع تابعیت در ترکیه باعث شده تا در این یکی دو سال اخیر اتباع خارجی همسایه ترکیه، دست به کار شوند و شروع به سرمایهگذاری کنند. شهروندان ایرانی نیز یکی از فعالان این بازار سرمایهگذاری در ترکیه بودند. خرید خانه بیشترین شیوه سرمایهگذاری در بین شهروندان ایرانی بوده است. احتمالا یکی از دلایل این موضوع، کسب مجوز اقامت، تابعیت و همچنین حفظ ارزش داراییها با توجه به افت قیمت ارز در ایران بوده است. از آنجا که پاسپورت ترکیه از اعتبار بالایی برخوردار است، انگیزه برای گرفتن آن نیز میتواند یکی دیگر از عوامل سرمایهگذاری ایرانیها در ترکیه باشد. بر اساس اعلام مرکز آمار ترکیه، ایرانیها در هشت ماه اول سال ۲۰۱۸ با خرید ۱۶۵۹ خانه در ترکیه رکورددار این خرید خانه بعد از شهروندان عراقی در ترکیه بودهاند. همچنین طبق این گزارش و تنها در آگوست ۲۰۱۸ به ترتیب ۹۴۴ و ۳۹۴ خانه توسط اتباع عراقی و ایرانی خریداری شده است. این آمار نشان میدهد که خرید خانه توسط شهروندان ایرانی نسبت به مدت مشابه سال گذشته (۲۰۱۷) حدود ۴ برابررشد داشته است.
ایجاد انگیزهِ برای مهاجرانِ سرمایهگذار
روند آسانتر شدن قوانین تابعیت در ترکیه نشان میدهد که تفاوت آشکاری در نحوه استفاده از ابزار اعطای اقامت و تابعیت در راستای رشد اقتصادی و افزایش درآمد ارزی در کشور ترکیه با کشور ما وجود دارد. ایران در زمینه سرمایهگذاری خارجی، قوانین پیچیده و طاقتفرسایی تنظیم کرده است. بهگونهای که در کنار این محدودیتها و عدم جذابیتها، تسهیلات و مشوقهای مناسبی مانند اعطای اقامت و تابعیت، دیده نمیشود یا حتی اگر دیده میشود در عمل به اجرا نمیآید. محروم ماندن افراد خارجی از حق مالکیت در ایران یکی از این قوانین است. قوانینی که خود به خود باعث دلسرد شدن سرمایهگذاران و تاجران کشورهای همسایه شده است.
