تعمیق همگرایی اقتصادی اوراسیا می‌تواند موجب افزایش کارآیی مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا شود. تحقق این وظیفه تا حد زیادی به افزایش سرمایه‌گذاری در احداث زیرساخت‌ها بستگی دارد. در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، روسیه همچنان صادرکننده اصلی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی متقابل در مجتمع حمل و نقل و تدارکات کشورهای این اتحادیه است. در عین حال، فعالیت سرمایه‌گذاری چین در بخش حمل و نقل و تدارکات منطقه، از جمله در رابطه با اجرای طرح چین در پروزه «کمربند اقتصادی جاده ابریشم» به طور قابل توجهی افزایش یافته است. به نظر می‌رسد توسعه فراگیر مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا، در وهله نخست، بر توسعه ظرفیت بالقوه ترانزیتی آن متمرکز شده و پاسخگوی منافع بلندمدت روسیه و چین و همچنین دیگر کشورهای عضو اتحادیه اوراسیاست.  
 
ویژگی‌های احداث زیرساخت‌ها در اتحادیه اقتصادی اوراسیا
مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیازمند نوسازی زیرساخت‌های ثابت (از قبیل جاده‌ها، پل‌ها، بنادر، انبارها) و همچنین اجزای سیار و متحرک آن (مثل کامیون، واگن، لکوموتیو، کشتی) است. سطح آسیب‌دیدگی و فرسودگی فنی زیرساخت‌های حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا بیش از 70 درصد است و از این رو، موضوع نوسازی آن از جمله اولویت‌های توسعه اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌باشد.
 
البته میزان حمایت مالی برای احداث زیرساخت‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا ناکافی است و عمدتا هم توسط اعتبارات دولتی صورت می‌گیرد. بنابراین، در سال‌های 2010-2015. برای ساخت زیرساخت‌ها در کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به طور متوسط 2 الی 2.5 درصد تولید ناخالص داخلی درنظرگرفته شد، در حالی که سطح مطلوب سرمایه‌گذاری در این صنعت برای فراهم‌آوردن توسعه سریع باید حداقل 4.5 درصد تولید ناخالص داخلی باشد. تا به امروز، حدود 3 درصد از کل هزینه‌های جهانی در امور زیرساخت‌ها، در  اتحادیه اقتضادی اوراسیا هزینه شده است، اما در درازمدت، این رقم می‌تواند به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش یابد.  انتظار می‌رود سرمایه‌گذاری جهانی در احداث زیرساخت‌های جاده‌ای و خطوط ریلی تا سال 2050 به 45 تریلیون دلار برسد. ضمنا 85 درصد از موارد جدید حمل و نقل و تدارکات سراسر جهان به کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، آسه آن، مرکوسور، شورای همکاری خلیج فارس و سازمان همکاری شانگهای مربوط خواهد شد.
 
65 درصد از تأمین مالی احداث زیرساخت های اتحادیه اقتصادی اوراسیا از بودجه کشورهای شرکت‌کننده تأمین می‌شود. این وضعیت تا حد زیادی ناشی از فقدان سیاست حمل و نقل واحد در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (از جمله در حوزه‌های طراحی  و اجرای پروژه‌های زیرساختی قابل پیشرفت در عرصه‌های فراملی) و همچنین استفاده ناکافی از سازوکارهای مشارکت بخش عمومی و خصوصی است.
 
در عین حال، در این مسیر پیشرفت‌هایی صورت گرفته است. در سال 2017 توسط کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در کمیسیون اقتصادی اوراسیا لیستی از پروژه‌های زیربنایی حائز اولویت (38 پروژه) تهیه شد، که اجرای این پروژه‌ها، تحقق ظرفیت بالقوه ترانزیتی اتحادیه اقتصادی اوراسیا را فراهم می‌آورد، از جمله آنکه شرایطی را برای همسوکردن اتحادیه اقتصادی اوراسیا با پروژه کمربند اقتصادی راه ابریشم مهیا می‌کند. لیست توافق شامل پروژه‌های احداث خطوط جاده‌ای و ریلی جدید و نوسازی خطوط جاده‌‌ای و ریلی موجود، توسعه زیرساخت‌های بنادر، و همچنین ایجاد مراکز چندمنظوره حمل و نقل و تدارکات در مراکز اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. ساخت بندر آب‌های عمیق در آرخانگلسک و احداث راه‌آهن در مسیر «دریای سفید - کومی– اورال» از جمله پروژه‌های پیشنهادی است که در حال حاضر، چین در آنها ذینفع می‌باشد. 
 
در روند احداث زیرساخت‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا، عملکرد مشارکت دولتی-خصوصی به خصوص در قزاقستان و روسیه گسترش می‌یابد. قزاقستان ساخت وساز خطوط ریلی «شار- اوست کامیناگُرسک»، «ییرالییِوو- کوریک»، «شیتیگین -خُرگوس»، «ژیزکازگان -بینیو» را با امتیازاتی بالغ بر 2.4 میلیارد دلار، انجام داده است. پروژه‌های زیربنایی روسیه که بر اساس اصل مشارکت دولتی- خصوصی اجرا می‌شوند مسیر فدرال  ام 11 «مسکو - سنت پترزبورگ» (که بخشی از کریدور ترانزیت بین‌المللی «شرق – غرب» و «شمال – جنوب» است)، بندر سابتتا (Сабетта) در منطقه خودمختار یامالو-نینِتسک (Ямало-Ненецком) در دریای کارا، و همچنین مرکز چندمنظوره حمل و نقل و تدارکات در «یوژنااورالسک» (Южноуральский) درابلاست چلیابینسک است. بنابراین، هماهنگی در خصوص احداث زیرساخت‌های کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا در کمیسیون اقتصادی اوراسیا، و همچنین گسترش شیوه‌های مشارکت خصوصی-دولتی می‌تواند به اجرای ظرفیت  بالقوه ترانزیتی اتحادیه کمک کرده و به دنبال آن موجب تعمیق همگرایی اقتصادی در قالب اتحادیه اقتصادی اوراسیا گردد.   
 
سرمایه‌گذاری‌های روسیه در مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا 
روسیه صادرکننده اصلی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، از جمله در بخش حمل و نقل و تدارکات است. در پایان سال 2016، حدود ٥/٧٨ درصد از حجم صادراتی ذخایر سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در اتحادیه اقتصادی اوراسیا در روسیه به دست آمد. حجم کل سرمایه‌گذاری‌های روسیه در کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال 2016 به 21.03 میلیارد دلار رسید که نشان‌دهنده افزایش ٢/٩ درصدی نسبت به سال 2015 است.
 
برتری و تسلط سرمایه‌گذاری روسیه در ساختار سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی متقابل در اتحادیه اقتصادی اوراسیا به دلیل بزرگی اقتصاد آن (بیش از 85 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور به اتحادیه اقتصادی اوراسیا اختصاص داده شده است) و همچنین برتری سازمانی و اقتصادی شرکت‌های چندملیتی روسیه (در این مورد شرکت چندملیتی «رده دوم» و یا شرکت‌های چندملیتی منطقه‌ای) نسبت به شرکای آنها در اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. بنابراین، روسیه در رابطه با میزان ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی که از کشور خارج شده (از جمله به کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا) نسبت به تولید ناخالص داخلی ملی، هنوز در میان دیگر کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا با شاخص ٢/٢٦ درصد، در صدر قرار دارد، پس از آن، کشورهای  قزاقستان با ٥/١٥درصد، ارمنستان ٥/٣ درصد، بلاروس – ٤/١ درصد و قرقیزستان ٠٣/٠ هستند.
 
ساختارِ بخشي سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي روسیه در اتحادیه اقتصادی اوراسیا در میان همه نمونه‌های خارجی سرمایه‌گذاری‌های مستقیم کشور، متنوع‌ترین آنهاست. در ساختار ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی روسیه در کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا طی سال 2016 برای مجتمع حمل و نقل و تدارکات 6.2 درصد مجموع سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی روسیه حاصل شد. بنابراین، سرمایه‌گذاران روسیه در ساخت 1) خطوط لوله اصلی در بلاروس، 2) خطوط جاده‌ای در قلمرو ارمنستان در چارچوب کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال –جنوب»، 3) خطوط جاده‌ای « اروپای غربی – چین غربی» از طریق قلمرو قزاقستان در چارچوب کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شرق - غرب»، 4)  راه آهن ارمنستان - ایران در چارچوب کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال – جنوب» ، 5) خطوط لوله گاز اصلی در قرقیزستان حضور خواهند داشت.
 
با  این حال، کاهش قیمت جهانی مواد خام  و تحریم‌های کشورهای غربی بر روسیه (که عمدتا در بخش مالی است) لاجرم سرمایه‌گذاری این کشور را در پروژه‌های زیربنایی که در قلمرو کشورهای  اتحادیه اقتصادی اوراسیا اجرا می‌شوند، محدود کرده است.
 
سرمایه‌گذاری چین در مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا
در سال‌های 2007 تا 2017 فعالیت سرمایه‌گذاری چین در اقتصاد جهانی به میزان قابل توجهی افزایش یافت. کل صادرات سرمایه‌گذاری چین در سال‌های 2007 - 2017 بالغ بر 649 میلیارد دلار شد که از این میزان، 40.9 میلیارد دلار آن را به بخش حمل و نقل و تدارکات اختصاص یافت. چین به لحاظ سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در آسیای مرکزی، به میزان قابل توجهی از روسیه پیشی گرفته است. بنابراین، سرمایه‌گذاری‌های چین در منطقه 10.7 برابر روسیه است.
 
از کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا،  قزاقستان اصلی‌ترین دریافت‌کننده سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین است. به این ترتیب، در پایان سال 2015 مجموع ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در قزاقستان 23.6 میلیارد دلار.، یا 87 درصد از حجم کل ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در اتحادیه اقتصادی اوراسیا  بوده است. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در زیرساخت‌های حمل و نقل و تدارکات قزاقستان به طور عمده در زمینه خط لوله و خودرو متمرکز است. بیش از 26 درصد از ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در قزاقستان به منظور احداث و نوسازی سیستم خطوط لوله این کشور، از جمله برای نصب خط لوله اصلی نفت «آتاسو – آلاشانکااو» خط لوله گاز «بِینی او – بازُی– شیمکِنت» در سمت چین بوده است. سرمایه‌گذاری چین در مسیر جاده‌ای «اروپای غربی - چین غربی»ِ بخش قزاقستان هم قابل ملاحظه بوده است.  
 
سرمایه‌گذاری چین در مجتمع حمل و نقل و تدارکات بلاروس فعلا به ساخت یک مرکز چندمنظوره حمل و نقل و تدارکات مدرن در قلمرو پارک صنعتی بلاروسی-چینی «یلیکی کامِن» به معنای (سنگ بزرگ) محدود شده است که بعدها می‌تواند در کریدور تراتزیتی بین‌المللی «شرق – غرب» به کار گرفته شود. در مرحله اولیه احداث این مرکز، میزان سرمایه‌گذاری حدود 2 میلیارد دلار برآورد می‌شود که تا سال 2022 می‌تواند به 5.5 میلیارد دلار برسد.
 
سرمایه‌گذاری چین در قرقیزستان به طور عمده برای نوسازی شبکه جاده‌ای موجود و ساخت یک شبکه جاده‌ای جدید، از جمله جاده‌های «اوش – ساری –تاش- ایرکِشتام»،  «بیشکک –نارین-تُروتارگ» و «بالیکچی –جالال آباد» صورت می‌گیرد. میزان هزینه ساخت شاهراه مواصلاتی «بالیک چی - جلال آباد»، که شمال و جنوب جمهوری قزاقستان را به هم  متصل خواهد کرد، 800 -850 میلیون دلار برآورد می‌شود. در سرمایه‌گذاری‌های چین در چارچوب پروژه (کمربند اقتصادی راه ابریشم) ممکن است زیرساخت‌های بسیار قدیمی قزقیزستان هم اجرا شود از جمله، کریدور خط ریلی چین– قرقیزستان – ازبکستان. اجرای این  پروزه چین را مستقیما به بندر گوادر (در پاکستان) که در نزدیکی تنگه هرمز واقع شده است، می‌رساند، که اتفاقا خود چین در حال سرمایه‌گذاری بر روی این بندر است.  
 
خود روسیه هم یکی از دریافت‌کننده‌های سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین محسوب می‌شود. حجم ذخایر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در روسیه طبق داده‌های پایان سال 2016 بالغ بر 9.5 میلیارد دلار است. سرمایه‌گذاران چینی به طور جدی در ایجاد مراکز چندمنظوره حمل و نقل و تدارکات مدرن، نوسازی بنادر دریایی و همچنین احداث و نوسازی جاده‌ها و خطوط ریلی (ازجمله خطوط سریع‌السیر) سرمایه‌گذاری می‌کنند. در مجموع، بودجه احداث راه آهن سریع‌السیر «مسکو - ولادیمیر - نیژنی نووگورود – کازان» 1.3 تریلیون روبل است، که سرمایه‌گذاری چین در  قسمت «مسکو – ولادیمیر» این خط ریلی به حدود 104 میلیارد روبل می‌رسد.
 
فعالیت سرمایه‌گذاری چین در کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند به دلیل اجرای پروژه همسوکردن اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کمربند اقتصادی جاده ابریشم افزایش یابد. به نظر می‌رسد در پروژه همسوسازی، نقش سرمایه‌گذار اصلی احداث زیرساخت‌ها در قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا به چین محول شود، اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز شرایط سازمانی و اقتصادی مطلوبی را برای حمل و نقل کالا بر اساس معیارهای سرعت و ایمنی از طریق خاک خود فراهم آورد. بنابراین، با توجه به برآورد اولیه حجم سرمایه‌گذاری برای همسوکردن (توأم کردن) مسیر شمالی شاهراه حمل و نقل اوراسیا که محور اصلی کمربند اقتصادی جاده ابریشم است با بخشی از کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شرق- غرب» که از قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا  می‌گذرد (با نوسازی زیرساخت‌های حمل و نقل و تدارکات موجود اتحادیه اقتصادی اوراسیا) می‌تواند بالغ بر 2  تا 2.5 میلیارد دلار شود؛ مسیر دریایی شاهراه حمل و نقل اوراسیا با قسمتی از کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال-جنوب»، که از قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا عبور می‌کند، ممکن است به 2.5 االی 5 میلیارد دلار برسد؛ مسیر جنوبی شاهراه حمل و نقل اوراسیا با قسمتی از کریدور ترانزیتی بین‌المللی «شمال-جنوب» که از قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا  عبور  می‌کند، ممکن است به 1 االی 2.5 میلیارد دلار برسد.
 
در عین حال، کمربند اقتصادی راه ابریشم هنوز یک پروژه نهادینه‌نشده است، با این حال، عنصر زیرساختی واضحی در آن دنبال می‌شود که به منظور تأمین حمل و نقل زمینی کالاهای چینی به اتحادیه اروپا، ایران و کشورهای خلیج فارس، بر نوسازی مجتمع حمل و نقل و تدارکات موجود در منطقه متمرکز شده است.
 
بنابراین، سرمایه‌گذاری روسیه و چین در زیرساخت حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا عمدتا بر احداث و بازسازی مسیرهای جاده‌ای و خطوط ریلی، خطوط لوله و همچنین ایجاد مراکز مدرن چندمنظوره حمل و نقل و تدارکات در سیستم کریدورهای ترانزیتی بین‌المللی «شرق – غرب» و «شمال –جنوب» هدف‌گذاری شده است. در این راستا، همکاری روسیه (که خود یکی از دریافت‌کنندگان سرمایه‌گذاری چین است) و چین در سرمایه‌گذاری مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند از طریق اجرای این پروژه، جهات امیدوارکننده‌ای به دست آورد که در وهله نخست باید از این موارد برخوردار باشد:
 
اول. حرکت به سمت سیاست واحد حمل و نقل اتحادیه اقتصادی اوراسیا الزامی است، از جمله از طریق تصویب مقررات فنی مشترک اتحادیه اقتصادی اوراسیا (در تمام انواع حمل و نقل) و ایجاد اصول واحد برای تنظیم ترافیک حمل و نقل در قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سیستم کریدورهای ترانزیتی بین‌المللی «شرق –غرب» و «شمال-جنوب».
 
دوم. در فضای کمیسیون اقتصادی اوراسیا باید کار اجرای پروژه‌های زیربنایی مشترک با جلب و مشارکت گسترده جامعه تجاری کشورهای عضو و همچنین با استفاده از تجربیات بانک توسعه اوراسیا و صندوق ثبات و توسعه اوراسیا در زمینه ساخت زیرساخت‌ها ادامه یابد. در اتحادیه اقتصادی اوراسیا به منظور تأمین مالی ساختارهای زیربنایی، باید جایگاه مهمی به نهاد مشارکت خصوصی دولتی اختصاص یابد.
 
سوم. تأمین شرایط مطلوب برای توسعه حمل و نقل کالا از طریق قلمرو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در زمینه اجرای پروژه همسوسازی اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کمربند اقتصادی راه ابریشم حائز اهمیت است. در فرایند همسوسازی، کمیسیون اقتصادی اوراسیا باید نقش مذاکره‌کننده اصلی را به دست آورد. به نظر می‌رسد که این رویکرد به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا اجازه می‌دهد که موقعیت متعادل و ممتازتری را در روند مذاکره با چین اتخاذ نمایند.
 
به طور کلی، پروژه همسوسازی بدون استثنا پاسخگوی منافع همه کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیاست اما سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چین در مجتمع حمل و نقل و تدارکات اتحادیه می‌تواند اجرا و پیاده‌سازی ظرفیت بالقوه ترانزیتی را در سیستم کریدورهای «شرق – غرب» و «شمال-جنوب» تسهیل کند.
 
 
 
نویسنده: ییگُر پاک، دکترای اقتصاد و استاد گروه روابط اقتصادی بین‌المللی و روابط اقتصاد خارجی انستیتوی روابط بین‌الملل مسکو وابسته به وزارت امور خارجه روسیه
 
منبع: شورای امور بین الملل روسیه (ریاک)
 
مترجم: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مطالعات روسیه، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران