حلقه گمشده «اکو»
مصطفی صادقیمیبدی: سازمان همکاری اقتصادی (اکو) به عنوان یکی از همپیوندیهای اقتصادی متشکل از ١٠٠ کشور درحالتوسعه در منطقهای با اهمیت ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک، جمعیت و حجم بازار درخور توجه و ذخایر عظیم نفت و گاز و منابع معدنی و مواد خام سرشار، از بدو تأسیس مورد توجه و علاقه پژوهشگران و تحلیلگران مسائل بینالمللی و منطقهای بوده و هست. این پیمان در امتداد پیمان همکاری عمران منطقهای (R.C.D.) در جولاي ۱۹۶۴ /۱۳۴۳ با عضویت سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه است که قبل از انقلاب اسلامی شکل گرفته بود. از نظر شرایط اقتصادی سه کشور مزبور در آن زمان درصدد صنعتیکردن خود به شیوه غربی بودند. محدودیت ذخایر ارزی، نیاز به اجرای طرحهای صنعتی، دریافت تکنولوژی و بالاخره استفاده از امکانات موجود منطقهای سبب شد که اندیشه ایجاد آر.سی.دی به صورت یک سازمان همکاری چندجانبه تقویت شود. کشورهای ترکیه و پاکستان در آن زمان فاقد ساختار اقتصادی مناسب یا تولید دارای تقاضای مؤثر بودند و تنها برای دریافت کمک، با ایران همکاری داشتند. پس از پیروزی انقلاب به علت عدم اعلان نظر قاطع ایران درباره ابقا در سازمان مذکور یا خروج آن، ابتدا فعالیت آر.سی.دی به حالت تعلیق درآمد. تاجاییکه در سال ۱۳۵۹ تصمیم به انحلال آن گرفته شد. مسئولان ذیربط با درنظرگرفتن اصول سیاست خارجی ایران مبنی بر گسترش روابط با کشورهای همسایه، برای بسط همکاری سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه ساختاری را تحت نام جدید سازمان همکاری اقتصادی (اکو) از نهم آگوست ۱۳۶۳ به وجود آوردند و سازمان اکو آغاز به کار کرد. در سال ١٩٩٢ سازمان همکاریهای اقتصادی با پذیرش عضویت هفت کشور جدید افغانستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان توسعه یافت. اکو درحالحاضر به عنوان یکی از همپیوندیهای اقتصادی متشکل از ١٠ کشور درحالتوسعه در منطقهای با اهمیت درآمده و این به این دلیل است که با فروپاشی بلوک شرق و شوروی سابق، ائتلافی متشکل از کشورهای جداشده از شرق با سه کشور که در اصل اعضای پیمان سنتو و پیرو غرب بودند به وجود آمد. این ائتلاف شرق و غرب پس از شروع جهانیشدن و اضمحلال سلطههای شرق و غربی تجربهای نو در ائتلاف کشورهای ناهمگون بود. در اصل میتوان گفت که این ائتلاف یک سرمایهگذاری بلندمدت در آن زمان بوده و هست که اعضای آن باید بهتدریج در درون ائتلاف همدیگر را پیدا کنند.
دلایل ضعف در تحقق اهداف اکو
کشورهای عضو سازمان اکو در یکی از حساسترین مناطق جهان با میراث تاریخی و فرهنگی کموبیش مشترک واقع شدهاند و این استعداد را دارند که همچون آسهآن و اتحاد اروپا با توجه به پتانسیل بالای خود در یکی از مهمترین مناطق راهبردی جهان یعنی اوراسیا که قلب مناطق راهبردی است، به یکی از قطبهای اقتصادی جهان تبدیل شوند؛ اما با توجه به آمار میتوان گفت شاخص تجارت بین کشورهای عضو نهتنها رشد نداشته بلکه در مقاطعی کاهش نیز داشته است. سالهاست که کشورهای عضو برای تسریع توسعه منطقهای تلاشهای مشترک میکنند. آنها توانستهاند تا از طریق روابط زیرساختاری و تجاری موجود امیدهای خود را به واقعیتهای ملموسی تبدیل کنند. ضعف در تحقق اهداف اکو را میتوان در دو بخش مورد مطالعه و بررسی قرار داد. باید توجه داشت منطقهگرایی در شرایط فعلی متأثر از شرایط منطقهای است که به عنوان عامل خارجی، کاستیها را به وجود میآورد. در اصل دولتهای عضو فاقد ظرفیت و ابزار لازم و کافی برای تصمیمگیری با همدلی بیشتر هستند. عدم خوداتکایی و وابستگی سیاسی و اقتصادی دولتهای عضو و دولتیبودن امور سیاسی و اقتصادی و در مواردی ضعف مدیریتی اکو که ناشی از این گسیختگی ساختاری کشورهای عضو است، اثرات خود را دارد. همگرايی درونمنطقهای کشورهای عضو در دوران جنگ سرد باید به یک همگرايی آزاد و باز و همسو با تجارت جهانی تبدیل شود. مشکلات را به تعبیری به دو قسم ميتوان تقسیم كرد:
١- ساختار همگرايی و فقدان تدابیر لازم برای همپوشانی کاستیها و فراهمنبودن زیرساختها
٢- عملکرد سازمان اکو از نظر مدیریتی
بهطورکلی، عوامل واگرایی در سازمان اکو را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
١- تفاوت ساختار اقتصادی کشورهای عضو
٢- فقدان برنامه مدرن اقتصادی و نامکملبودن اقتصاد کشورهای عضو
٣- فقدان سرمایه برای توسعه در اکثر کشورهای عضو
٤- فقدان نهادهای لازم به منظور حمایت از روابط تجاری منطقهای و بینالمللی در برخی از کشورهای عضو
٥- ضعف قوانین و فقدان مقررات ناظر بر تجارت و سرمایهگذاری در برخی از کشورهای عضو
٦- نبودِ اطمینان لازم و نگرانی برخی از اعضا نسبت به نیات یکدیگر با درنظرداشتن تفاوت نظامها و دیدگاههای سیاسی در این کشورها
٧- اعمال نفوذ برخی کشورهای خارجی و فرامنطقهای ازجمله آمریکا و اسرائیل
٨- تفاوت رژیمهای سیاسی و تعارضات سیاسی و عقیدتی بین اعضا
٩- دلبستگی اعضا بهغیر از منطقه، مثلا همکاری ترکیه با غرب بهویژه آمریکا و اروپا
١٠- حلنشدن رژیم حقوقی دریای خزر
کارنامه اکو
نگاهی به کارنامه اکو نشان میدهد عوامل سیاسی در این پیمان همواره بر جنبههای اقتصادی آن غلبه داشته است. اگرچه سیاست و اقتصاد همواره تأثیر متقابلی بر یکدیگر داشتهاند، اما به دلیل دولتیبودن اقتصاد در بيشتر کشورهای عضو اکو، تأثیر سیاست بر تصمیمات اقتصادی این سازمان دوچندان بوده است. جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک عضو بزرگ، در این همگرايی نقشي راهبری داشته و با تأمین ٢٥ درصد بودجه سازمان و تأمین ٢٠ درصد اعضای دبیرخانه نقش راهبردی مهمی در پیش دارد. این سازمان با بازنگری معاهده ازمیر و ارتقای سطح مدیریت اکو از سطح وزرای خارجه به سطح سران، امروز در آستانه برگزاری سیزدهمین اجلاس سران این سازمان در اسلامآباد پاکستان، میتواند سهم بزرگی در برآوردهكردن آمال کشورهای استقلالیافته از شوروی سابق که انتظار دارند از یک اقتصاد بسته به استقلال اقتصادی و مالی برسند، داشته باشد. ساختار اقتصادی جمهوری اسلامی نیز باید از دولتیبودن صرف با اتکا به اصل ٤٤ قانون اساسی به سوی خصوصسازی و مشارکت فعال در بازارهای منطقهای و جهانی برود. اقتصاد ما باید هرچه سریعتر با تنوع در تولید، از یک اقتصاد تکمحصولی نفتی خارج شده و با اتکا به بخش خصوصی راه را برای راهیابی به اقتصادی آزاد باز کند. اجلاس سران اکو از زمان بازنگری معاهده ازمیر هر دو سال یکبار در پایتختهای کشورهای عضو تشکیل شده تا با تحولی که در ساختار سازمان در سطح ساختاری (از نظر بودجهای و از نظر حاکمشدن شایستهسالاری در سطح کارشناسی) صورت گرفته و ارائه برنامههایی برای ارتقاي کارآمدی این سازمان، نگاهی کاملا فنی، حرفهای و تخصصی سرلوحه کار سازمان قرار گیرد. این سازمان با همکاری برنامه توسعه سازمان ملل متحد UNDP و توسعه همکاری با شکلگیری اجلاس وزرای مختلف کشورهای عضو مانند وزرای بازرگانی و سرمایهگذاری، اقتصاد و دارايی، انرژی، محیط زیست، کشاورزی و صنایع، طرحهای مطالعاتی و اجرائی خوبی را دنبال کرد که امیدوارکننده است. این یک حقیقت است که سطح مبادله تجاری اکو از سال ١٩٩٦ تا حدود ١٢ سال پیش بسیار ناامیدکننده بود. مرکز تجارت جهانی بر اساس تحقیقی که در سال ١٩٩٧ انجام داد، پیشبینی کرده است حتی اگر سطح تجارت این سازمان در بهترین شرایط قرار گیرد، تغییر درخورتوجهی در حجم صادرات جمهوری اسلامی ایران صورت نخواهد گرفت و کشور ما پایینترین سطح تجاری را بین کشورهای عضو دارد. این امر به اين خاطر است که کشورهای استقلالیافته از روسیه بسیار به هم پیوسته و با بازار سنتیای هستند که تاکنون نتوانستهایم به آن رسوخ کنیم. از سوی دیگر با جهشی که بین این کشورها برای استقلال از کشور روسیه به وجود آمده، تلاش برای کاهش سطح مبادلات بین کشورهای استقلالیافته، بیشتر شده و به دیگر کشورهای عضو روی آوردهاند؛ بنابراين باید به ارتقاي سطح روند توسعه کشورهای استقلالیافته از روسیه امیدوار بود. تأسیس ابزار ارتباطات مثل خطوط هوايی و دریايی مانند اکوایر و کشتیرانی و همچنین راهآهن میتواند همبستگی کشورهای عضو را شکل دهد و راههای ارتباطی شمال به جنوب و شرق به غرب منطقه را به وجود آورد. امضای معاهدات تجاری، حملونقل ترانزیت، تسهیل صدور ویزا برای بازرگانان و اتباع کشورهای عضو و ایجاد بانک توسعه و تجارت و خبرگزاری اکو از جمله اقدامات زیربنایی است که میتواند کشورها را به همدیگر نزدیکتر کند. برگزاری نمایشگاههایی از تولیدات مواد خوراکی و سمینارهایی برای بررسی تبادلات در زمینه انرژی نیز میتواند همبستگیها را افزایش دهد؛ ولی باید توجه داشت شالوده این همگرايی بر مبنای تجارت نبوده و نیست.
رشد کُند
اقتصاد را به سه بخش تولید، توزیع و خدمات تقسیمبندی میکنند. مسائل دیگری مانند امنیت، دسترسی به دریا با توجه به اینکه هفت کشور از ١٠ کشور عضو به آبهای بینالمللی دسترسی ندارند و تنوع بخشی یا Diversification از دیگر علل وجودی و شکلگیری این همگرايی منطقهاي بوده و ازآنجاکه منطقه اوراسیا منطقهای راهبردی است، بسیار حائز اهمیت است.
برگزاری مرتب جلسات این همگرايی چه در سطح سران و وزرای امور خارجه و در ادامه تخصصیشدن امور و کشیدهشدن بحث همکاری به وزرای مختلف، نشان میدهد که این سازمان پویا است و اهدافی را دنبال میکند که لزوما تجارت خارجی نمیتواند تنها شاخص سنجش آن باشد. در سالهاي همکاری تحولاتی ساختاری صورت گرفته و این تحولات به خوبی در ساختار شکلی و دبیرخانه و برگزاری اجلاسهای این همگرايی ميتوان مشاهده كرد. کشورهای عضو همفکری و همدلی بیشتری در قبال هم پیدا کرده و برای نمونه حق عضویت خود را به طور مرتب پرداخت کرده و به آینده این سازمان امیدوارند. این سازمان در كنار هزینههایی که برای گسترش فعالیت خود داشته، درآمدهایی نیز در این سالها کسب کرده و از نظر ساختاری خودکفا و از نظر پیشرفت و تکامل، هرچند کند، ولی روبهرشد است. ارتباطات این سازمان با دیگر سازمانهاي همگرايی جهان نیز از شکل صوری خارج شده و این سازمان به صورتی تخصصی در دیگر سازمانها نظارت و مشارکت دارد.
http://www.sharghdaily.ir/News/116322/%D8%AD%D9%84%D9%82%D9%87-%DA%AF%D9%85%D8%B4%D8%AF%D9%87-%C2%AB%D8%A7%DA%A9%D9%88%C2%BB-