به گزارش ایرنا، 28 اکتبر 1993 روز تاریخی در بنیانگذاری و ایجاد پایه های اولیه روابط سیاسی بین تهران و باکو است و آن زمان برای نخستین بار پس از استقلال جمهوری آذربایجان از شوروی سابق، یک هیات عالی رتبه خارجی از جمهوری اسلامی ایران به ریاست آیت الله هاشمی رفسنجانی رئیس دولت وقت، عازم باکو شد تا معماری روابط سیاسی و ارتباطات اقتصادی و تجاری فی مابین بنیان گذاشته شود.
با وجود شرایط بسیار سخت و پیچیده سیاسی دهه 1990 میلادی و التهابات ناشی از فروپاشی بلوک شرق، مرحومین هاشمی رفسنجانی و حیدر علی اف روسای جمهوری وقت ایران و آذربایجان طراحی های اولیه برای ایجاد، تثبیت و تقویت روابط بین دو کشور را انجام دادند و اگر امروز شاهد توسعه روابط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بین تهران - باکو هستیم، همه در سایه دوراندیشی ها و ذکاوت سیاسی آیت الله هاشمی بوده است.
اسنادی که در جریان سفر سه روزه هیات ایرانی به جمهوری آذربایجان در سال 1993 توسط حیدر علی اف رهبر فقید جمهوری آذربایجان و مرحوم هاشمی رفسنجانی به امضا رسید، نخستین اسنادی است که دولت مستقل جمهوری آذربایجان با جمهوری اسلامی ایران به امضا رسانده است.
در حال حاضر اشتراکات فراوان فرهنگی، دینی و زبانی بین ایران و جمهوری آذربایجان لزوم توسعه روابط بین این دو کشور را اجتناب ناپذیر کرده و در این میان با تدابیر دولت یازدهم با تاسی از اهداف سیاست خارجی آیت الله هاشمی رفسنجانی، افق های روشن و رو به پیشرفتی در این مراوادت ترسیم شده است.
هرچند روابط سیاسی بین ایران و جمهوری آذربایجان از زمان استقلال این جمهوری از شوروی سابق در برهه های زمانی مختلف با فراز و نشیب هایی همراه بوده است، اما با تدابیری که در دولت تدبیر و امید و در راستای تنش زدائی در روابط خارجی و تاکید بر توسعه مناسبات با کشورهای همسایه اتخاذ شده است، طی سال های اخیر این روابط روز به روز وارد مراحل نوین شده و روندی رو به جلو داشته است.
وجود 865 کیلومتر مرز مشترک ایران و جمهوری آذربایجان، نزدیکی و توجه به توسعه روابط بین تهران - باکو را به لحاظ سیاسی، اقتصادی، تجاری، فرهنگی و اجتماعی برای سران دو طرف به امری واجب و غیر قابل چشم پوشی تبدیل کرده است که در این راستا سفرهای روسای جمهوری دو طرف به کشورهای متبوع و امضای سندهای مختلف همکاری نشان دهنده عمق توجه به توسعه روابط دوجانبه می باشد.
اجرای طرح های مشترک در دو سوی مرزها، همکاری های امنیتی و استراتژیک، برگزاری نشست های تخصصی بین مقام های سیاسی و اقتصادی دو طرف و جلسات کمیسیون همکاری های اقتصادی که یازدهمین دور آن هفته گذشته در باکو و نخجوان برگزار شد، نشانه هایی مطمئن و قابل اتکا برای توسعه روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان است.
به گزارش ایرنا، رئیس ایرانی کمیسیون مشترک همکاری های اقتصادی ایران و جمهوری آذربایجان با تاکید بر عزم و اراده جدی تهران و باکو برای توسعه روابط فی مابین در بخش ها و حوزه های مختلف، اظهار کرد: دولت تدبیر و امید طی سه سال اخیر با برگزاری نشست های کارشناسی و تخصصی نسبت به توسعه روابط گام برداشته است که امضای اسناد و توافق نامه های مختلف در زمینه های انرژی، بانکی و مالی، کشاورزی، تسهیل در صادرات و واردات انواع کالا و روان سازی مناسبات بازرگانی و تجاری از آن جمله بوده است.
محمود واعظی با اشاره به تاریخچه های روابط دو کشور ایران و آذربایجان، هاشمی رفسنجانی و حیدر علی اف را بنیانگذاران توسعه روابط دوجانبه در تاریخ سیاسی دو کشور خواند و افزود: دولت تدبیر و امید نیز همین نقشه راه را پیگیری کرده و عزم و اراده جدی برای توسعه هر چه بیشتر و بهتر روابط بر اساس همان اهداف بنیانگذاران اولیه مناسبات را دارد.
وی ادامه داد: بر همین مبنا، طی سه سال اخیر روابط دو کشور در حوزه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و بین الملل وارد مرحله نوینی شده است.
واعظی افزود: در این مدت کمیسیون مشترک همکاری های دو کشور بر اساس توافق نامه های امضا شده بین روسای جمهوری ایران و آذربایجان گام های موثر و مهمی را برای تحقق مفاد توافق شده برداشته است که در حوزه های سیاسی و اقتصادی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
وی، اشتراکات دینی ، فرهنگی و اجتماعی بین ایران و آذربایجان را عاملی بسیار مهم برای بسط و توسعه همکاری های دوجانبه دانست و اظهار کرد: بر این اساس ما هیچ گونه احساس جدایی با آذربایجانی ها نداریم و هر موقع به این کشور سفر می کنیم احساس مان این است که در کشور خود هستیم و البته این احساس عاطفی بین دو دولت و ملت وجود دارد.
واعظی، فعال سازی بخش های خصوصی برای توسعه روابط اقتصادی ، تجاری و فرهنگی را گامی مهم و پایدار در همکاری های دوجانبه ایران و آذربایجان بیان کرد و گفت: باید توجه داشت که هر موقع این روابط توسط بخش های غیردولتی تسریع شود، سیاسیون نخواهند توانست بر اراده ملت ها تاثیرگذاشته و مانعی بر سر راه این روبط ایجاد کنند.
وی، تلاش برای رفع مشکلات مربوط به گمرکات، بانکی و مالی را جزو اولویت های مهم دولت ایران در رابطه با جمهوری آذربایجان بیان کرد و افزود: ما با تمام توان و امکانات خود برای توسعه رزو افزون همکاری های دوجانبه تلاش می کنیم و در این زمینه هیچ محدودیتی قائل نخواهیم شد.
واعظی، توسعه روابط اقتصادی را از عوامل مهم پایداری و ثبات روابط سیاسی بین کشورهای مختلف خواند و با اشاره به اینکه جمهوری آذربایجان از جهات مختلف برای ایران از ارزش و اهمیت ویژه ای برخوردار است، اضافه کرد: من قول می دهم تجار و بازرگانان دو طرف برای توسعه همکاری های خود هیچ محدودیتی نداشته باشند و در صورت بروز هر گونه مانع و مشکل در این عرصه، آمادگی کامل برای رفع آنها داریم.
وی با اشاره به نقش مهم استان های همجوار در توسعه روابط با جمهوری آذربایجان، اظهار کرد: آذربایجان شرقی، اردبیل و گیلان در این زمینه می توانند بسیار نقش آفرین بوده و بخش هایی از توافقات روسای جمهوری دو کشور را عملی سازند.
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات کشورمان، از سفرای دو کشور و استانداران استان های همجوار خواست تا در جهت اجرایی شدن توافقات مربوط به دو طرف همکاری ها و تعاملات لازم را با طرف های خود به انجام برسانند.
در همین زمینه، وزیر اقتصاد و رئیس آذربایجانی کمیسیون مشترک همکاری های اقتصادی ایران و آذربایجان نیز با بیان اینکه هدف هر دو طرف توسعه همکاری های فی مابین است، اظهار کرد: بدون تردید صاحبان صنایع و تجار دو طرف نیز بر همین اعتقاد بوده و باید در راستای تحقق اسناد بالادستی و توافقات انجام شده تلاش کنند.
شاهین مصطفی اف افزود: در حال حاضر علایق سیاسی بین آذربایجان و ایران در بالاترین سطح خود قرار دارد و البته در سال های اخیر این علاقمندی ها به سرعت در حال پیشرفت و رو به رشد است.
وی اظهار کرد: اراده دو رئیس جمهوری نیز برای توسعه تعاملات بسیار عالی است، اما نقطه ای که برای ما مهم است عملیاتی کردن این خواسته ها و ایده های بسیار عالی است.
مصطفی اف ادامه داد: جمهوری آذربایجان طی سال های اخیر به لحاظ اقتصادی و اجتماعی در ابعاد گوناگون شاهد رشد و توسعه موفقیت آمیزی بوده است که دوست داریم در این مسیر با همکاری های ایران حرکت خود را سرعت ببخشیم.
وی، تکمیل کریدور شمال - جنوب در ایران را یکی از خواسته های مهم و مورد توافق تهران - باکو اعلام و اظهار کرد: آنچه که در این رابطه مربوط به اجرای برخی اقدامات و طرح ها در خاک ما است، انجام داده و یا در حال تکمیل آن هستیم، و از طرف های ایرانی خود نیز می خواهیم در این راستا دست ما را بگیرند و طرح های خود را در موعد مقرر اجرا کنند.
مصطفی اف، روابط جمهوری آذربایجان و ایران را روابطی استراتژیک و مهم در منطقه توصیف کرد و یادآور شد: بدون تردید توسعه روابط این دو کشور نه تنها موجب تامین منافع مردمان دو سوی مرزی می شود، بلکه برای منطقه نیز ثبات، آرامش و امنیت را به ارمغان می آورد.
وی، با تاکید بر اهمیت همکاری های سیاسی و اقتصادی با جمهوری اسلامی ایران، گفت: توسعه این روابط در حوزه های مختلف و متنوع جزو سیاست های اولویت دار دولت ماست.
مصطفی اف افزود: همکاری های آذربایجان و ایران، راهبردی و بر اساس تاکیدات روسای جمهوری دو طرف ، طی سال های اخیر به طور قابل ملاحظه ای در حال افزایش و توسعه است.
وی ، راه برداری قطار نخجوان - مشهد را گامی بسیار مهم و موثر در راستای تقویت روابط دو جانبه و حرکت در مسیر اهداف روسای جمهوری دو کشور ایران و جمهوری آذربایجان دانست و اظهار کرد: این طرح اتفاق بسیار بزرگی است که در منطقه به منصه ظهور رسیده است زیرا این امر موجب افزایش سطح مبادلات اقتصادی و تبادلات تجاری بین دو طرف شده و صنعت توریسم را در منطقه رونق روز افزون خواهد داد.

** آذربایجان شرقی ، پیشرو در توسعه روابط با جمهوری آذربایجان 
به گزارش ایرنا، تاکید دولت یازدهم بر نقش آفرینی استان های همجوار با کشورهای همسایه و حمایت قاطعانه رئیس جمهوری اسلامی ایران و وزرای دولت یازدهم از تصمیمات استانداران در توسعه روابط با کشورهای منطقه ، فرصتی مغتنم و مفید برای مناطق پیرامونی است تا نسبت به گسترش روابط خارجی خود اقدام کرده و منافع اقتصادی مردمان دو سوی مرزها را دنبال کنند.
در این میان آذربایجان شرقی به دلیل شرایط مناسب اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و برخورداری از امکانات مناسب برای توسعه روابط با کشورهای همسایه، نقش پیشرو را در دست یابی به اهداف دولت تدبیر و امید ایفا می کند.
این استان به دلیل اشتراکات فراوان فرهنگی، اجتماعی، دینی، زبانی و قومی با جمهوری آذربایجان، طی سال های اخیر ضمن توسعه رفت و آمدها با این جمهوری، نسبت به اجرای طرح های مشترک اقتصادی همت گماشته است که ادامه این روند می تواند موجب بسط و توسعه همکاری ها و دوستی ها بین مردمان دو سوی رود ارس شود و این مهم جزو اهداف اصلی روسای جمهوری دو کشور می باشد.
استاندار آذربایجان شرقی با بیان اینکه یکی از اولویت های مهم این استان توسعه همکاری ها با کشور دوست و برادر آذربایجان است، اظهار کرد: خوشبختانه مقام های عالی دو کشور نیز تاکیدات فراوان بر دوستی ها دارند و از هر گونه برنامه های مشترک بین دو طرف حمایت می کنند که این وضعیت در دولت تدیبر و امید بیش از گذشته بهبود یافته است.
اسماعیل جبارزاده، دوستی و صمیمت بین ایران و آذربایجان را دارای پیشینه تاریخی بسیار طولانی دانست و افزود: تلاش بر این است تا روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در حوزه های مختلف و متنوع بین دو طرف روز به روز افزایش چشمگیری یابد که در این رابطه مصمم هستیم رفت و آمد اتباع جمهوری آذربایجان به استان و بالعکس را در بهترین شرایط ممکن تسهیل کنیم و در این رابطه هیچ مانعی وجود ندارد.
جبارزاده با اشاره به روند رو به بهبود و توسعه روابط سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان در دولت تدبیر و امید، اظهار کرد: در این زمینه اقدامات و برنامه های مختلف و متنوعی در دستور کار دو دولت قرار دارد که اجرایی شدن توافقات به عمل آمده در جریان سفرهای متقابل روسای جمهوری از آن جمله است.
وی، راه اندازی قطار نخجوان- تبریز- مشهد را یکی از گام های عملی و مهم در توسعه مناسبات تهران - باکو برشمرد و افزود: این قطار به مثابه قطار دوستی بین دو ملت و دو دولت است که می تواند بسترهای مناسب و مطلوب توسعه روابط فی مابین را میسر کند.
جبارزاده به تعلقات و مشترکات دینی، زبانی، فرهنگی و اجتماعی مردم آذربایجان شرقی و جمهوری آذربایجان اشاره کرد و یادآور شد: بدون تردید عشق و علاقه مردم این کشور و جمهوری خودمختار نخجوان به ائمه اطهار (ع) و زیارت مرقد مطهر امام هشتم می تواند وابستگی های دینی و مذهبی بین دو ملت را بیش از پیش عمیق تر کند.
وی ادامه داد: بر همین مبنا مقام های دو کشور و مدیریت آذربایجان شرقی موظفند تسهیلات و امکانات لازم و کافی برای رفت و آمد آسان تر اتباع دو طرف را به بهترین شکل ممکن فراهم کنند که ایجاد و راه اندازی خط ریلی بین ایران و نخجوان می تواند گام اولین در این زمینه باشد.
جبارزاده گفت: بدون تردید مردم ایران و به خصوص آذربایجان شرقی و استان های همجوار با جمهوری آذربایجان و خودمختار نخجوان نیز همچون مردم این جمهوری ها عشق و علاقه وافری برای حضور در خاک دو طرف دارند و همه کوشش مسئولان سیاسی بر این است تا شرایط را برای انجام این هدف مهم مهیاتر کنند.
وی اظهار کرد: آذربایجان شرقی طی سال های اخیر روابط با جمهوری خودمختار نخجوان را وارد مراحل جدیدی کرده است و روز به روز این روابط در حوزه های مختلف رو به رشد است.
جبارزاده ، ایجاد امکانات و شرایط آسان برای حضور بخش خصوصی آذربایجان شرقی در جمهوری آذربایجان و به ویژه جمهوری خودمختار نخجوان را از سیاست های مهم مدیریت استان دانست و گفت: در این زمینه چندین نشست تخصصی و کارگروه های دوجانبه بین صاحبان صنایع و فعالان اقتصادی و تجار تبریز با طرف های باکوئی و نخجوانی برگزار شده است.
به گزارش ایرنا، رئیس مجلس عالی جمهوری خودمختار نخجوان نیز با اشاره به اهمیت توسعه روابط این منطقه با ایران و آذربایجان شرقی، گفت: ما بسیار علاقمند هستیم در بخش های مختلف به ویژه همکاری های ریلی با ایران و البته آذربایجان شرقی همکاری های نزدیک و طرح های مشترک داشته باشیم.
' واسف طالب اف ' با قدردانی از همکاری های ایران برای راه اندازی قطار نخجوان- تبریز- مشهد، گفت: اجرای این پروژه موفق پس از مدت ها، عمل به یکی از انتظارات به حق و مهم مردم دو کشور بوده است.
وی اظهار کرد: اجرایی شدن این طرح مهم نشان می دهد که مقام های تهران و باکو برای توسعه و بسط همکاری ها در زمینه هیا اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، گردشگری اهتمام جدی و اراده قوی دارند.
طالب اف افزود: اشتراکات فراوان بین دو ملت ایران و آذربایجان و به همین موازات نخجوان و آذربایجان شرقی در زمینه های دینی، زبانی و تاریخی ، توسعه مراوادات اقتصادی و تجاری بین دو طرف را اجتناب ناپذیر می کند و در این راستا مقام های دو طرف باید عزم و اراده جدی برای تحقق اهداف عالی مدنظر روسای جمهوری داشته باشند.
وی ، از حمایت های جمهوری اسلامی از نخجوان در برهه های مختلف تاریخی و سال های سخت گذشته قدردانی کرد و گفت: توسعه روز افزون نخجوان که طی سال های اخیر صورت پذیرفته، جز با حمایت های ایران ممکن نبوده است.

** شهروندان نخجوانی: سفر به ایران را دوست داریم اما تردد باید تسهیل شود
تعدادی از شهروندان نخجوانی نیز در گفت وگو با خبرنگار ایرنا با ابراز علاقمندی به حضور در ایران و شهر تبریز، اعتقاد دارند هرچند در سال های اخیر امکات رفت و آمد به ایران تا حدود زیادی آسان تر شده است، اما برای افزایش تردد این امکانات باید روز به روز تسهیل شود.
صیاد اللهوردی اف یکی از شهروندان نخجوان که مسافر قطار نخجوان- تبریز- مشهد است، گفت: بسیار خرسندم که مقام های دو کشور این امکان را برای مسافرت شهروندان نخجوانی فراهم کرده اند.
وی اظهار کرد: ما بیشتر دوست داریم در ایران و شهرهای مختلف آن از جمله تبریز و مشهد که مرقد امام هشتم ما در آنجا است، حضور پیدا کنیم که برای این سفرها باید امکانات مناسب ایجاد کرد و راه اندازی قطار در این مسیر یکی از بهترین و مطمئن ترین وسایل سفر است که هم اکنون مهیا شده است.
اللهوردی اف ادامه داد: با راه اندازی این قطار علاوه بر مشهد از شهرهای مختلف مثل تبریز، تهران و زنجان نیز می توانیم دیدن کنیم که این فرصتی بسیار خوب برای نخجوانی ها است.
بانوی نخجوانی نیز که برای اولین بار قصد عزیمت به مشهد مقدس را دارد، به ایرنا گفت: از مسئولان ایرانی و آذربایجانی بسیار تشکر می کنیم که این امکان را برای زیارت قبر امام هشتم برای مردم نخجوان ایجاد کردند.
شرقیه اللهوردی اف افزود: ما نیز مثل مسلمانان و شیعیان ایرانی به امامان خود اعتقاد راسخ و کاملی داریم و علاقمندیم در طول سال به زیارت مرقد امام هشتم مشرف شویم که راه اندازی قطار نخجوان- تبریز- مشهد این امکان را برای ما فراهم می کند، در حالی که در سال های قبل چنین وسیله ای برای تردد به ایران وجود نداشت.
وی ابراز امیدواری کرد در آینده چنین امکاناتی و خطوط ریلی دیگر بین نخجوان و ایران راه اندازی شود تا مردم نخجوان با این وسیله مطمئن حمل و نقل به اقصی نقاط ایران مسافرت کنند.
ناطقه رضایوا یکی دیگر از شهروندان نخجوان در گفت وگو با خبرنگار ایرنا، با بیان اینکه ایجاد خط ریلی نخجوان به مشهد یکی از آرزوهای دیرین مردم این منطقه را محقق کرد، گفت: این اتفاق مهمی در نزدیکی مردم ایران و آذربایجان خواهد بود.
وی افزود: با توجه به اینکه فاصله نخجوان تا مشهد بسیار طولانی است ، امکان تردد با خودرو و هواپیما به دلایل مختلف از جمله هزینه های گزاف و ایجاد خستگی ممکن نبود، اما هم اکنون با قطار می توان این مسیر را با کمترین مشکلات طی کرد.
این بانوی نخجوانی اظهار کرد: مردم نخجوان از قطار فوق نه تنها برای سفر به مشهد، بلکه برای سفر و گردشگری به شهرهای دیگر که در مسیر خط ریلی است، استفاده خواهند کرد.
این شهروندان نخجوانی، تسهیل در تردد بین دو طرق مرز را از عوامل مهم پیوستگی و نزدیکی بیش از پیش مردم آذربایجان و ایران عنوان و از مقام های دو کشور به جهت تلاش برای ایجاد چنین امکاناتی قدردانی کرد.
به گزارش ایرنا، با توجه به روند رو به رشد مناسبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی بین ایران و آذربایجان طی سال های اخیر، تسریع در اجرای طرح های مشترک و البته ایجاد تسهیل در تردد اتباع دو طرف، این مناسبات را وارد فاز جدید می کند که نتیجه آن تامین منافع دوجانبه خواهد بود.
حضور تقریبی پنج هزار نفر شهروند ایرانی در جمهوری آذربایجان و روند رو به تزاید حضور تجار، بارزگانان و دانشجویان دو طرف، لزوم توجه به گسترش و بسط همکاری های تهران- باکو را ضرورتی تر کرده است. 
جمهوری آذربایجان با 10 میلیون نفر جمعیت و 86 هزار 600 کیلومترمربع وسعت در منطقه قفقاز واقع شده است که شهر باکو مرکز این جمهوری دو میلیون نفر جمعیت دارد.
گنجه، سومقایئت، آستارا، اردوباد، خان کندی، شوشا شکی، شیروان، علی بایراملی، لنکران، نفتالان، یولاخ و مینگه چئویر و جمهوری خودمختار نخجوان از شهرهای مهم جمهوری آذربایجان هستند.
جمهوری خودمختار نخجوان در همسایگی آذربایجان شرقی، با جمعیت 440 هزار نفر و پنج هزار و 300 کیلومتر مربع وسعت به عنوان بخشی از خاک جمهوری آذربایجان است که مرکز آن شهر نخجوان حدود یکصد هزار نفر جمعیت دارد.
این جمهوری خودمختار از هشت شهر، هشت شهرستان و 200روستا تشکیل شده ‌است.