وزارت امور خارجه با توجه به شرايطي که بعد از اجرايي شدن برجام براي گسترش همکاريهاي اقتصادي ايران با کشورهاي مختلف از پنج قاره فراهم شده است سعي ميکند تا ارزش افزودهاي را که در روابط سياسي ايجاد کرده است به ارزش افزوده اقتصادي تبديل کند. در اين مسير ايران به دليل تعاملات سنتي گذشته، کمتر به سمت شناسايي بازار و بازارگشايي حرکت کرده است. چه آنکه حداقل ارتباطات موجود نيز به دليل قرار گرفتن ايران زير فشار تحريمهاي شديد از دست رفته است. روابط تجاري سودمند دو پايه دارد؛ يک پايه، وجود ظرفيت براي صادرات غير نفتي و پايه ديگر، برخورداري از ظرفيت تأمين مالي طرحهاي توسعهاي کشورمان است که از اين دو منظر آفريقا هم ناشناخته است و هم به نحوي مانند بسياري از مناطق ديگر دنيا هنوز محل جذب صادرات ايران قرار نگرفته است. از اينرو وزير امور خارجه ايران با اتخاذ يک رويکرد جديد، احياي روابط از دست رفته با کشورهاي قاره آفريقا را به منظور بازارسنجي و استفاده از ظرفيتهاي بالقوه در کشورهاي مختلف اين قاره هدف قرار داد تا با همراه کردن يک هيأت گسترده از بخشهاي مختلف روند تازهاي را پايهريزي کند. جمعيت قاره آفريقا که بازار مصرفي بسيار خوبي به شمار ميرود، يک مزيت صادراتي قابل توجه براي ايران در زمينه صدور خدمات فني و مهندسي در حوزههاي زيرساختي، آب و فاضلاب و همچنين همکاري در بخشهاي نيروگاهي و نيز صادرات محصولات صنايع غذايي و فراوردههاي پتروشيمي و نفتي به حساب ميآيد. علاوه بر اينها زمينههاي خوبي هم براي همکاري ايران با کشورهاي حاصلخيز آفريقايي در حوزههايي مانند کشاورزي در کشت فراسرزميني وجود دارد. اين موضوعات از مهمترين محورهاي مذاکرات اقتصادي بين هيأت ايراني و هيأتهاي نيجريه، غنا، گينه کوناکري و مالي بود. همراهي هيأت گسترده اقتصادي از دو بخش خصوصي و دولتي ايران به همراه وزير امور خارجه باعث شد تا فعالان اقتصادي از نزديک متوجه شوند که ميتوانند به عرصه سرمايهگذاري اقتصادي در آفريقا به طور جدي ورود کنند. در اين سفر مدلي براي فعاليت در بخشهاي مختلف آفريقا ايجاد و قدمهاي اوليه در اين خصوص برداشته شد و قدمهاي بعدي بستگي به همفکري بين دولت و بخش خصوصي دارد. برخي از مذاکراتي که در اين سفر صورت گرفت به قراردادهاي سودمندي منتهي و در برخي موارد نيز ايدههاي جديد براي همکارهاي متقابل ارائه شد که در آيندهاي نزديک مورد پيگيري قرار ميگيرد.
سفر پنج روزه محمدجواد ظريف به قاره آفريقا در حالي روز جمعه به پايان رسيد که جمع زيادي از مديران و فعالان اقتصادي بخشهاي خصوصي کشور براي نخستين بار پس از اجرايي شدن برجام و در سفر ديپلماتيک به آفريقا وزير امور خارجه را همراهي ميکردند. حضور چشمگير اين هيأت که اکثريت آنها را تاجران، صنعتگران و صاحبان معادن تشکيل ميدادند، با يادآوري اين نکته معنادار شده که اجرايي شدن برجام و برداشته شدن تحريمها، زمينه را براي امضاي قراردادهاي پر و پيمان اقتصادي با کشورهاي آفريقايي مهيا کرده است. نيجريه، غنا، گينه کوناکري و مالي چهار کشوري بودند که وزير امور خارجه در نخستين سفر پسابرجامي خود به غرب آفريقا برگزيد. اگرچه دو کشور اول از منظر بافت سياسي و اقتصادي تفاوت فاحشي با گينه و مالي داشتند اما وجه مشترک همه اين کشورها وجود ذخاير معدني، طلا و ظرفيتهاي عظيم اقتصادي بود که بنا به گفته فعالان اقتصادي، ميتوانست بازار هدف خوبي براي صادرات کالاهاي ايراني باشد. موضوع «کشت فراسرزميني» از موضوعات جالب توجهي بود که با توجه به روند رو به کاهش منابع آبي ايران و در نقطه مقابل آن، طبيعت حاصلخيز آفريقا و منابع آبي فراوان به يکي از بحثهاي جدي رايزنيهاي مسئولان ايراني و آفريقايي تبديل و با استقبال مسئولان کشورهاي ميزبان روبهرو شد. سفر ظريف به غرب آفريقا در حالي بود که او همراهي با بزرگترين هيأت اقتصادي را گام عملياتي و جدي براي توسعه روابط با آفريقا توصيف کرد.
رايزنيهاي ظريف در ابوجا درباره شيخ زکزاکي
شهر ابوجا که در تاريخ نيجريه عمري ۲۰ساله دارد، پايتخت تازه تأسيس اين کشور است که همه نمايندگي کشورهاي مختلف جهان را ميزباني ميکند. شهري با جمعيتي ۵ ميليوني که جغرافياي شهري مدرن آن با آب و هواي بارانياش فرسنگها از تصور اوليه ما از کشورهاي گرم و داغ آفريقايي فاصله داشت. آخرين حضور يک مقام سياسي بلندمرتبه از ايران به حضور رئيس جمهوري دولت دهم براي مشارکت در چهارمين اجلاس کميسيون مشترک همکاري ملي دو کشور باز ميگشت که البته اين همکاريها با وجود وعده دولت وقت و تحت تأثير فشارهاي اقتصادي در ايران به واسطه تحريمهاي ناعادلانه نتوانسته بود راه به جايي ببرد. اما پيرو ديدارهاي مهمي که در سفر اخير هيأت ايراني به نيجريه ميان ديپلماتها با مسئولان اين کشور مهم آفريقايي صورت گرفت، زمينه براي تبادل هيأتهاي تجاري و بازاريابي بين دو کشور، امضاي
موافقتنامههاي رنگارنگ در زمينههاي مختلف کشتيراني، تجاري- دريايي و ايجاد شعبه بانکي ايران در نيجريه و همچينن صدور خدمات فني و مهندسي بويژه در زمينه خانهسازي ارزان مهيا شد. تلاش ديپلماتيک ظريف براي استفاده تمام و کمال هيأت همراهش از ظرفيتهاي اقتصادي نيجريه در حالي بود که ديدارهاي او با مسئولان نيجريه با حاشيهسازي برخي رسانههاي مخالف دولت درباره شيخ ابراهيم زکزاکي، روحاني برجسته شيعه اين کشور که از سوي دولت نيجريه بازداشت شده است، همراه شد. در حالي که برخي رسانههاي داخلي مدعي شده بودند که وزير امور خارجه ايران برنامهاي براي گفتوگو درباره شيخ زکزاکي ندارد، حجتالاسلام علي فلاح زرومي، نماينده جامعهالمصطفي(ص) که در سفر هيأت ايراني به نيجريه حضور داشت، تأکيد داشت که ظريف در ديدار با مقامات نيجريه از جمله رئيس جمهوري و وزير امور خارجه، ضمن ابراز نگراني شديد نسبت به وضعيت جسمي شيخ ابراهيم زکزاکي، خواستار آزادي وي به عنوان فردي شد که همه فرقههاي اسلامي را به حفظ وحدت دعوت کرده است. نماينده جامعهالمصطفي(ص) افزود: «وزير امور خارجه ايران تأکيد کرد که آزادي شيخ زکزاکي، قطعاً اثرات ثمربخشي براي مقابله با افراطگراياني مثل بوکو حرام در نيجريه خواهد داشت.» وي همچنين نياز به معالجه و درمان شيخ زکزاکي را به مسئولان نيجريهاي يادآوري کرد. هيأت ايراني در حالي شهر باراني ابوجا را ترک کرد که استقبال چشمگير گروههاي اقتصادي و تبادلات پررنگ تجاري نيجريه، تجار و بازرگانان ايراني را به ادامه سفر و بهرهبرداري بيشتر اقتصادي از بازار پرزرق و برق آفريقا اميدوارتر کرد.
دلگرمي فعالان اقتصادي در آفريقا
«آکرا»، پايتخت غنا دومين ايستگاه سفر به غرب آفريقا بود. شهر مهمي که از منظر تاريخي يکي از غنيترين مناطق آفريقا به حساب ميآيد و توانسته است به مرکز اقتصادي غنا تبديل شود. ترافيک سنگين خيابانهاي آکرا با طبيعت چشمنواز و سواحل شني مشرف به اقيانوس اطلس در اين شهر تضادي آشکارا داشت و البته وجود باغهاي سرسبز و طبيعت حاصلخيز بيشتر يادآور اين نکته بود که فرصتهاي بسياري براي بهرهبرداري در زمينه کشاورزي در اين کشور مهياست. وزير امور خارجه به محض ورود به آکرا در جمع ايرانيان مقيم غنا تأکيد ويژهاي بر لزوم استفاده تجار از فضاي پسابرجام داشت و البته اين دلگرمي را هم به حاضران داد که وزارت امور خارجه يکي از مهمترين مأموريتهاي خود را کمک به تسهيل مبادلات اقتصادي بويژه ميان بخشهاي خصوصي ايران با بخشهاي خصوصي ساير کشورها تعريف کرده است. پيش از اين يکي از مهمترين محصولات وارداتي ايران از غنا، کاکائو و ماهي بوده است که متقابلاً محصولاتي از قبيل فرآوردههاي معدني، نفتي و محصولات خوراکي از جمله بيسکوئيت را به اين کشور صادر کرده است. توسعه روابط سياسي و اقتصادي غنا با کشورهاي امريکا و انگليس موجب شده تا گسترش روابط اقتصادي ايران با غنا با رقابت شديد و تنگناهايي روبهرو شود. با اين وجود ارتقاي جايگاه ايران بعد از حل و فصل موضوع هستهاي و رفع موانعي که بر سر مبادلات اقتصادي ايران بعد از برداشتن تحريمها صورت گرفت، باعث شد تا مسئولان غنا با استقبال قابل ملاحظه از ظريف و همراهانش خواهان مشارکت جدي در زمينههاي مختلف اقتصادي و تجاري با ايران شوند. بنا به گفته مسئولان اقتصادي هيأت همراه، بحثهاي جدي و عملياتي در زمينه سرمايهگذاري مشترک در بخشهاي کشاورزي نظير جنگل، توليد کاکائو و پنبه غنا در سفر به اين کشور صورت گرفت. همچنين برنامهريزي مفصلي براي انتقال منظم و بهنگام اقتصادي ايران و غنا به بخشهاي اقتصادي دو طرف براي شناسايي امکانات و فرصتها و همچنين انعقاد ترتيبات متقابل بانکي به وسيله بانکهاي منتخب دو کشور فراهم شد. سيد حسين ميرجليلي، مشاور مديرعامل بانک توسعه صادرات ايران که در اين سفر حضور داشت، در توضيح همکاريهاي بانکي ايران با کشورهاي آفريقايي با بيان اينکه در اين سفر اطلاعات بانکي چهار کشور غرب آفريقايي دريافت شد تا براساس ارزيابي بانکهاي آنها از ايران به انتخاب کارگزار بانکي اقدام شود، به « ايران» گفت: «ازسرگيري فعاليتهاي بانکي، زمينه فعاليت بيشتر بخش خصوصي را در کشورهاي آفريقايي فراهم ميکند فعالان اقتصادي ما بايد يک بار ديگر فرصتهاي سرمايهگذاري در آفريقا را بازنگري و در جهت توسعه اقتصادي کشورمان از آن استفاده کنند.» وي افزود: «شناخت کمي از قاره آفريقا وجود دارد اما فرصتهاي زيادي براي سرمايهگذاري و انتقال ارزش افزوده به ايران مهياست.»
کوناکري، شهري فقير با معادن طلا
کوناکري، پايتخت گينه سومين مقصد از سفر به آفريقا بود که هيأت ايراني پروازي دو ساعته را براي رسيدن به آن طي کرد. کشوري ۱۱ ميليوني که با وجود برخورداري از ذخاير عظيم بوکسيت، سنگ آهن و الماس، زير آواري از فقر مدفون شده است. وضعيت تأسفبار اين کشور که با وجود ظرفيتهاي غني رنگارن
گ، کوچکترين بهرهاي از آن نصيب مردمش نشده است، بيشتر اين نکته را به ذهن متبادر ميکرد که اختلافات قومي و قبيلهاي و نقش پنهان و پيداي استعمار دست به دست هم داده است تا فقر مالي و فرهنگي درجاي جاي اين کشور گوي سبقت را از يکديگر بربايند. ۴۷ درصد مردم اين کشور زير خط فقر به سر ميبرند آن هم در شرايطي که معادن کمنظير بوکسيت آلومينيوم، الماس و طلا در اين کشور وجود دارد. معادني که به دليل نبودن تکنولوژي و صنايع تبديلي به تاراج رفته و مواد اوليه به صورت خام و با قيمتي بسيار ارزان به فروش ميرود و سهمي ناچيز را نصيب مردم فقير اين کشور ميکند. نبودن بهداشت، شرايط اقليمي استوايي و از طرف ديگر مديريت نادرست منابع باعث شده تا گينه به سطحي غيرقابل تصور از فقر برسد. بويژه آنکه دامنگير شدن اين کشور به بيماري ابولا طي سالهاي اخير، صادرات اين کشور را هم به رقمي نزديک به صفر رسانده است. وحيد کياني، سفير کشورمان در گينه سفر ظريف به گينه را نخستين حضور يک وزير و هيأت همراه در اين کشور دانست که بنا به گفته او، اتفاق مثبتي براي اين کشور ۱۲ ميليوني که ۹۰ درصد جمعيت آن مسلمان هستند، به حساب ميآيد. بنا گفته وي، مردم اين کشور به ايران علاقه زيادي دارند. رهبر فقيدشان احمد سکوتوره بوده که در زمان جنگ از حاميان پر و پاقرص ايران بود و با حضرت امام(ره) ديدارهايي داشته است. زماني متوجه حجم زياد اين علاقه شديم که تعداد زيادي از مسلمانان شيعه کوناکري از ساعات اوليه حضور ظريف در هتل پالم اين شهر، محل اقامت وي حضور پيدا کردند و با خواندن آواز و تقديم هداياي مختلفي به وزير خارجه، خوشحالي خود را از حضور نخستين مقام بلندپايه ديپلماتيک ايران در کشورشان اعلام کردند. استقبالي که با صميميت ويژهاي از سوي ظريف و همسرش که در اين سفر او را همراهي ميکرد، روبهرو شد. وزير امور خارجه ديدارهاي فشردهاي را در اين کشور از سرگذراند و بنا به اطلاعاتي که از گفتوگو با برخي از بازرگانان و فعالان بخش خصوصي در نشست اقتصادي ايران و گينه به دست آورديم، معلوم شد که حضور هيأت ايراني در کوناکري با امضاي چندين قرارداد ارزشمند براي بخشهاي اقتصادي بويژه حوزههاي خصوصي همراه بوده است. هومن بهمني زنگنه، يکي از فعالان اقتصادي همراه هيأت ايراني با اشاره به اينکه کشورهاي آفريقايي سرشار از معادن طلا، جواهرات و سنگهاي قيمتي هستند و معادن مزبور منابع صادراتي خوبي براي اين کشورهاي محسوب ميشوند، در توضيح اقداماتي که در سفر به گينه صورت گرفت به «ايران» گفت: «گينه کوناکري يکي از کشورهايي است که داراي معادن غني طلا، جواهرات و سنگهاي قيمتي است و ما موفق شديم که بزرگترين قرارداد را با شرکت معدن الماس، سنگ و طلاي کشور گينه (کمپاني پاندور گانر) امضا کنيم.»
الگوي ايران براي مالي در جنگ اقتصادي با جهان غرب
سفر وزير امور خارجه به غرب آفريقا با حضور نيم روزه در «باماکو»، پايتخت مالي به پايان رسيد. کشوري که اگرچه در مسابقه فقر رقابت تنگاتنگي با گينه دارد اما طبيعت زيبا و وجود برخي ساختمانهاي مدرنش نشان ميداد که از منظر اقتصادي در موقعيت بهتري نسبت به کوناکري قرار دارد. آن طور که يکي از مسئولان کشور ميزبان که ما را تا هتل محل اقامت و ديدارها همراهي ميکرد، توضيح داد: «باماکو به دليل آب و هواي مناسب و حاصلخيزي سرزمينهايش از همه محصولات کشاورزي بهرهمند است.» ميوههاي خوراکي از جمله موز، انبه و آناناس و همچنين طلا و فلزات گرانبها از جمله مهمترين اقلامي است که مالي به کشورهاي مختلف جهان صادر ميکند. با اين وجود به دليل دوري ايران از بازارهاي اقتصادي جهان در دوره تحريمها، سهم ناچيزي از مراودات اقتصادي به تجارت ايران با مالي اختصاص يافت که با حضور وزير امور خارجه قرار شد اين حجم از مبادلات، متحول شود. چه آنکه حضور تعداد زيادي از فعالان و مسئولان اقتصادي مالي در نشست اقتصادي دو کشور که با مشارکت وزير امور خارجه ايران همراه بود، نشان از آن داشت که مقامات دولتي و تجار بخش خصوصي کشور ميزبان تمايل زيادي به گسترش رابطه اقتصادي با تهران دارند. مسئولان دولت مالي در جريان اين سفر بارها از ايران به عنوان کشوري که توانست در بحبوحه يک جنگ اقتصادي با جهان غرب سربلند بيرون بيايد، نام بردند.
سفر ظريف به غرب آفريقا در حالي پنجشنبه شب به پايان رسيد که او تلاش زيادي کرد تا سنگ بناي جديدي را در ارتباط ايران با کشورهاي قاره پهناور آفريقا پايهريزي کند. ظريف در پايان سفرش در پيامي که در شبکه اجتماعي توئيتر گذاشت، اين گونه از دستاوردهاي سفرش ابراز خشنودي کرد: «سفر موفقيتآميز به غرب آفريقا با ۷۰ مدير تجاري به پايان رسيد. از ظرفيتهاي عظيم براي همکاري اقتصادي و تعهد براي مقابله با افراطگرايي دلگرم شدم.»
فریدون حق بین
منبع: عصر دیپلماسی
