تبریز جهان شهر ایران

 ایران جزو مؤسسین صندوق بین المللی پول بوده و همواره سعی کرده نقشی فعال در این نهاد پولی بین المللی داشته باشد؛ اما نهادی که هم اکنون با عنوان صندوق بین المللی پول شناخته می شود، هدفی غیر از آنچه ابتدا برایش تعیین شده بود، دنبال می کند. در این مقاله توضیح داده می شود که به واسطه تغییرات در اقتصاد جهانی، صندوق از یک نهاد پولی بین المللی به یک نهاد مالی بین المللی تبدیل شده است که حوزه فعالیت گسترده تری دارد. در ابتدا، صندوق تنها وظیفه تضمین ثبات در نظام نرخ ارز ثابت را بر عهده داشت؛ اما هم اکنون و با توجه به تجربه نیم قرن آن، صندوق وظایف دیگری از جمله تضمین ثبات در نظام بین المللی پرداخت ها و ثبات در بازارهای مالی را نیز برعهده دارد.

صندوق بین المللی پول نهادی بین المللی است که با هدف ارائه مدیریت و نظارت بر نظام مالی و پولی بین المللی در کنفرانس برتون وودز (1944)، تأسیس شد. در ابتدا تنها 54 کشور عضویت آن را پذیرفتند، ولی هم اکنون 188 کشور عضو این نهاد هست بر اساس نخستین اساسنامه صندوق، که در سال 1944 تنظیم شد، بهبود همکاری پولی بین المللی، فراهم کردن امکان رشد تجارت جهانی، بهبود ثبات نرخ ارز و کمک به ایجاد نظام چندجانبه پرداخت ها از وظایف صندوق اعلام شد.

البته وظایف و کارکرد صندوق در دهه های گذشته همگام با تحولات محیط اقتصادی جهانی، تغییراتی را تجربه کرده است و این تغییرات همچنان نیز ادامه دارد. تا کنون بیشتر اثر اقدامات و سیاست های صندوق بر کشورها مورد مطالعه قرار گرفته است، اما در این مقاله سعی شده است تأثیر تغییر محیط اقتصاد جهانی بر این نهاد بین المللی مطالعه شود.

در این مقاله، با نگاهی تاریخی مهم ترین تحولات این نهاد بین المللی بررسی شده و در پایان نیز شرایط کنونی این نهاد مورد بررسی قرار می گیرد. از پرسش های مهم این است که تغییرات نهادی در این سازمان بین المللی چگونه بوده و بحران ها چه تأثیری بر رویکردهای سیاستی آن داشته است. این اطلاعات به کشورها کمک می کند تا با درک جایگاه فعلی و آتی این نهاد، روابط خود را با آن بهتر تنظیم کنند. این مقاله نتیجه می گیرد که صندوق بین المللی پول در شش دهه فعالیت خود، تغییرات ساختاری بسیاری را تجربه کرده و اهمیت این نهاد فراز و فرودهای زیادی را داشته است؛ اما همواره در زمان بحران ها این نهاد توانسته است اهمیت خود را بار دیگر به دست آورد و اهداف خود را با توجه به شرایط متغیر اقتصاد جهانی تعدیل کند.

این مقاله در ده قسمت تنظیم شده است؛ در قسمت دوم، شرایط اقتصاد جهانی در زمان تأسیس صندوق و اهداف اولیه ایجاد آن مرور می شود. قسمت سوم و چهارم به ترتیب به فعالیت صندوق در دوران پایه طلا - ارز و دوران پس از آن می پردازند. در قسمت پنجم به عملکرد صندوق در بحران های نیمه دوم قرن بیستم می پردازد. فعالیت های فعلی صندوق و چگونگی اداره صندوق موضوع قسمت های ششم و هفتم است. عملکرد صندوق در بحران اروپا در قسمت هشتم ارائه می شود. در پایان نیز دستاوردهای صندوق و نتیجه گیری بیان شده است.

انگیزه ایجاد صندوق به مشکلاتی باز می گردد که در جریان رکود بزرگ دهه 1930 به وجود آمد. رکود بزرگ به واسطه بی ثباتی در جریان های سرمایه کوتاه مدت ایجاد و باعث فروپاشی بازارهای سرمایه شد. در نتیجه کشورها از تأمین مالی کسری تراز پرداخت های خود در زمان رکود عاجز شدند و به سیاست های دیگری همچون کاهش ارزش پول ملی و حمایت از صنایع خود روی آوردند. بنابراین ، نظام پولی بین المللی پس از جنگ جهانی دوم که حول صندوق شکل گرفت، نتیجه این اعتقاد عمومی بود که باید از تکرارشدن ملی گرایی اقتصادی و سیاسی - مانند آنچه در سال های 1930 اتفاق افتاد -جلوگیری شود.

پیش نویس اساسنامه صندوق که در برتون وودز(1944) ارائه شد، ترکیبی از برنامه های ایالات متحده آمریکا و انگلستان بود. ایالات متحده آمریکا به دنبال برپایی نظام پرداخت چندجانبه بود که بر اساس تبدیل پذیری ارزها عمل کند و انگلستان به دنبال رهایی از محدودیت های خارجی بود تا بتواند سیاست اشتغال کامل را دنبال کند در پایان، طرح ایالات متحده آمریکا غالب شد، که در آن سیستم نرخ ارز ثابت (قابل تغییر) بر اساس لنگر اسمی طلا با دلار ایالات متحده شکل گرفت. در این نظام جدید، که به پایه طلا - ارز مشهور است، کشورهای جهان پول ملی شان را به دلار ایالات متحده قفل کردند و ایالات متحده آمریکا نیز ارزش دلار را نسبت به قیمت طلا ثابت نگه می داشت. صندوق در دوره رژیم برتون وودز بیشتر در قالب مجموعه ای از قواعد (اساسنامه صندوق) شکل گرفت. در این نظام، صندوق با اعطای وام به اعضایی که با مشکل تراز پرداخت ها مواجه می شدند، کمک می کرد. هدف اولیه صندوق برخورد با رقابت در کاهش ارزش پول های ملی، ارائه کمک های مالی کوتاه مدت برای رفع عدم تعادل های موقت در تراز پرداخت ها و تشکیل نهاد اقتصادی بین المللی مانند سازمان ملل بود. کارکرد صندوق در این نظام، مدیریت نظام پرداخت ها میان کشورها بود تا تضمین شود انباشت عدم تعادل در حساب جاری یک کشور تهدیدی برای نظام نرخ ارز ثابت ایجاد نکند.

صندوق بین المللی پول در شرایط اقتصادی خاص پس از جنگ جهانی دوم تأسیس شد، ولی این موضوع باعث نشد تا با تغییر این شرایط کارکرد صندوق محدود شود. به عکس در هر دوره صندوق فعالیت های خود را با محیط اقتصادی جهانی منطبق کرده و حوزه های جدید و گسترده تری را برای اثرگذاری باز کرده است. البته فعالیت های صندوق فراز و فرودهای بسیاری داشته است. به گونه ای که در دوره های باثبات حتی موجودیت این نهاد با تردید مواجه شده، اما با بروز بحران در گوشه ای از جهان این نهاد توانسته است موقعیت خود را قوی تر از گذشته احیا کند.

چالش هایی که نظام پولی بین المللی با آن مواجه شده، بسیار متفاوت از چالش هایی است که صندوق به واسطه آن تشکیل شد. نخستین چالشی که موجب تغییر ماهیت صندوق شد، حرکت از نرخ های ارز ثابت به نرخ های ارز شناور بود. در نتیجه این تغییرات، نقش نظارتی صندوق تقویت شد. با بروز بحران های مالی صندوق به عنوان یک نهاد پولی بین المللی که برای ثبا ت نرخ ارز و تبدیل پذیری آنها تأسیس شده بود، جای خود را به نهادی مالی بین المللی داد که مسئولیت های بیشتری دارد و نه تنها مباحث پولی بلکه مباحث مالی – مانند مقررات گذاری و نظارت بر بازارهای سرمایه و بانک ها و اصلاحات مالی - را نیز پوشش می دهد . بحران مالی سالهای 2007 تا 2009 میلادی نیاز به یک نهاد مالی جهانی را به روشنی نشان می دهد. هم اکنون صندوق تنها یک نهاد پولی بین المللی نیست، بلکه صندوق در مرکز نظام مالی جهانی قرار دارد. بدین صورت نقش صندوق از درمان کننده بحران ها به نهادی برای پیش گیری از بروز بحران تغییر کرده است. افزایش نقش صندوق در بازارهای مالی، این الزام را برای بانک ها و مؤسسات دیگر مالی به وجود می آورد تا به طور دقیق تر عملکرد این نهاد را مطالعه کرده و همکاری خود را با آن بهبود بخشند.

از: رضا بوستانی، پویا جبل عاملی

منبع: فصلنامه روند، سال بیست و دوم، شماره 69، بهار 1394