تبریز جهان شهر ایران

 آب بخش جدایی ناپذیر زندگی ماست. دامنه تاثیر و نفوذ آن از نیازهای فردی روزانه تا پیچیده ترین فعالیت های صنعتی، کشاورزی و اقتصادی و همچنین فعالیت های اجتماعی و فرهنگی را شامل می گردد. به عنوان یک نیاز همیشگی، از آغاز تاریخ بشر، دسترسی به آب یک عنصر تعیین کننده در زندگی و کامیابی جوامع و تکامل آن از اجتماعات نخستین تا سطح ملت - کشورهای کنونی بوده است. به گواه تاریخ بسیاری از تمدن های بزرگ باستانی در امتداد دره های رودهای بزرگ مانند نیل، سند، هوانگ هو (رود زرد) و دجله و فرات شکل گرفته اند.

قطع نظر از اینکه که هستیم و در چه مکانی زندگی می کنیم، آب یکی از اساسی ترین و ضروری ترین نیازهای ما به شمار می آید. با وجود اینکه هیچ تردیدی در اهمیت جایگاه آب در جهان امروز وجود ندارد، با این حال درک چنین جایگاهی از سوی مردم جهان فاصله بسیاری با واقعیدت های موجود دارد. حجم آبهای شیرین در دسترس، محدود و توزیع آن نابرابر بوده و اغلب هم مدیریت ضعیفی بر آنها اعمال می گردد. در چندین شرایطی یک پنجم جمعیت جهان به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و انتظار می رود با شدت گرفتن تغییرات آب و هوایی و رشد جمعیت، عدم توازن فعلی در دسترسی به آب تشدید گردد.

به منظور جلوگیری از تعمیق این مشکل، نیازمند رهیافت هایی هستیم که بر مبنای آن مسأله آب به صورت مسئولانه مورد توجه قرار گیرد و این رهیافت از سوی مصرف کنندگان بخش خصوصی، جامعه مدنی و تصمیم گیرندگان در مقیاس های محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی مورد پذیرش قرار گیرد.

ماهیت آب به گونه ای است که در یک مکان ساکن نبوده و به صورت جاری از جایی به جای دیگر تغییر مکان می دهد. این ویژگی در چشم انداز جغرافیای سیاسی جهانی موجب گردیده اختلاف، همکاری و مذاکره بر سر منابع آب، مدیریت منابع آبی، مسائل زیست محیطی و نقش آب در توسعه اقتصادی، بخدش جدایی ناپذیر تعاملات کشورها با یکدیگر و سیاست خارجی آنها تلقی گردد. وجود 263 حوضه رودخانه ای که در میان 150 کشور گسترش دارند و مرزهای ملی را در می نوردند. تأثیر غیرقابل انکاری بر روابط دیپلماتیک این کشورها دارد.

علی رغم دگرگونی های بی سابقه در صحنه جغرافیای سیاسی جهان، در بیشتر مناطق جهان آب همواره یک عنصر کلیدی در سیاست خارجی کشورها بوده اسدت. مثال های متعددی از منازعات میان کشورها را می توان برشمرد که موضوع آنها از ایجاد محدودیت بر سر منابع آب (برای مثال مورد ترکیه، عراق و سوریه) یا آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی (مورد رود دانوب در اروپا) و... را شامل می گردد. در مناطق خشک و نیمه خشک جهان از جمله خاورمیانه، آب یکی از مسائل حیاتی به شمار می رود که کشورهای همسایه به طور جدی نیازمند همکاری و توافق در مورد آن هستند. بدون چنین فرآیندی تداوم صلح امکان پذیر نبوده و امنیت منطقه ای با تهدید روبرو می شود. اختلافات مرزی و ارضی، چالش های امنیتی و مهاجرت گروههای انسانی ناشی از کم آبی، مسائلی اساسی هستند که با آب و موضوعات فرعی مربوط به آن پیوند دارند.

بحران آب در مقیاس محلی (درون کشوری) نیز می تواند موجب بروز تنش ها و منازعات گردد، برای نمونه می توان به تنش های ناشی از کمبود آب در نواحی مرکزی ایران از جمله اصفهان و نواحی نسبتا پرآب تر مجاور آن در رشته کوه زاگرس اشاره کرد. عدم مدیریت پایدار آب توسعه کشورها را تهدید و ثبات و امنیت داخلی واحدهای سیاسی را با چالش بزرگی روبرو می کندد. به طور خلاصه بحران کم آبی خطر منازعدات را در مقیاس های محلی، ملی و منطقه ای افزایش می دهد. در برابر این دیدگاه نسبتا بدبینانه، به گواه مدارک و مستندات تاریخی، کشورها در موارد متعددی به همکاری و حل و فصل مسالمت آمیز منازعات بر سر آب اقدام کرده اند، که تعداد آنها بیشدتر از جنگ و منازعه اسدت نخستین سازمان بین المللی مرتبط با مسأله آب در قرن نوزدهم به منظور چگونگی مدیریت بر کشتیرانی در رود راین تشکیل شد. در پی آن قراردادها و پیمان ها و توافق نامه های متعددی به منظور تقسیم آب رودهای بین المللی میان کشورها یا مدیریت رودهای بین المللی در قرن بیستم به امضاء رسید. برای نمونه می توان به توافق نامه های امضاء شده در مورد نحوه مدیریت و همکاری در خصوص رودهای مکونگ، سنگال، اردن، دانوب، ریوگراند و هیرمند اشاره کرد. برای امضاء برخی از موافقتنامه ها چندین دهه (و در مورد هیرمند میان ایران و افغانستان در حدود یک قرن) زمان صرف شده است.

به هر حال نقش این قراردادها و توافقنامه ها در جلوگیری از وقوع جنگ ها و منازعات، ارزش آنها را در مقایسه با هزینه ها و امتیازات رد و بدل شده میان کشورها به اثبات می رساند.

پراکندگی نابرابر منابع آب شیرین در کره زمین و نیاز فزاینده به آب جهت اجرای طرحهای توسعه ای فشار روزافزونی بر منابع آب و محدیط زیست وارد می کند. تنها کمتر از 3 درصد کل منابع آب کره زمین شیرین اسدت و حدود 69 درصد از کل منابع آب شیرین به صورت یخ در یخچال های قطب شمال، قطب جنوب و یخچال های کوهسدتانی، خارج از دسترس مستقیم انسان قرار دارد. 10 کشور برزیل، روسیه، چین، کانادا، اندونزی، ایالات متحده آمریکا، هند، کلمبیا و جمهوری دموکراتیک کنگو، 60 درصد کل منابع شناخته شده آب شیرین را در اختیار دارند دو عامل «تغییرات آب و هوایی» و رشد فزاینده جمعیت نیز در تشدید بحران آب و به طور کلی در اقتصاد سیاسی آب در جهان نقش ایفا می کنند. تغییرات آب و هوایی موجب افزایش دما و در پی آن تبخیر آب و همچنین تشدید نابرابری توزیع منابع آب شیرین می گردد افزایش جمعیت نیز افزایش تقاضا و فشار به محیط زیست را موجب می شود. مسائل یاد شده پرسش های اساسی را در خصوص اقتصاد سیاسی آب مطرح می کندد که مهمترین آنها به عبارت زیر هستند:

- چگونه می توان آب مورد نیاز بخش های مختلف اقتصادی را در زمان و مکان مناسب تأمین کرد؟

- تقاضاهای متضاد برای آب از سوی بخش های مختلف اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت، محیط زیست و خانوارها چگونه باید مدیریت شود تا اهداف توسعه پایدار تأمین گردد؟

- به عنوان مهمترین پرسش، در جهانی که بازیگران و عناصر تشکیل دهنده آن به صورت فزاینده ای در هم تنیده شده و می شوند، چگونه می توان از طریق همکاری، نه به عنوان یکی از گزینه های پیش رو که به عنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر در سیاست خارجی دولتها ضمن تأمین اهداف مندرج در دو پرسش فوق، از تعمیق و شدت یافتن بحران آب جلوگیری نمود؟

با تلفیق سه پرسش فوق می توان پرسش اصلی مقاله حاضر را بدین گونه مطرح کرد که: سیاست خارجی چگونه می تواند از طریق همکاری های دوجانبه و چندجانبه، ضمن فراهم کردن زمینه مناسب برای تأمین آب مورد نیاز جوامع در زمان و مکان مناسب، توسعه پایدار کشور را تضمین و از تشدید و تعمیق تنش های ناشی از فشار بیش از حد به منابع آب جلوگیری نماید؟ به عبارت دیگر با توجه به اینکه مهمترین هدف سیاست خارجی هر کشور تأمین امنیت آن واحد سیاسی است و یکی از مهمترین مؤلفه های امنیت هر کشور حفظ و تداوم توسعه پایدار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است  سیاست خارجی چگونه و از طریق چه راهکارهایی می تواند زمینه تأمین آب مورد نیاز برای توسعه پایدار واحدهای ملی را به گونه ای فراهم کند که ضمن جلوگیری از برخورد و تنش، صلح پایدار را به ارمغان آورد. در پاسخ به این پرسش فرضیه مقاله چنین عرضه می گردد:

سیاست خارجی با استفاده از مفاهیم و داده های «هیدروپلیتیک آب» و «حل و فصل مسالمت آمیز منازعات ناشی از آن»، «آب و محیط زیست»، «آب و امنیت» و در نهایت «آب، فرهنگ و جامعه» می تواند زمینه توسعه همکاری های دو و چندجانبه میان کشورها که در نهایت به توسعه پایدار منتهی گردد را فراهم نماید. منابع آب در سراسر جهان در وضعیتی بحرانی اسدت. با این حال وخامت این وضعیت در مناطق مختلف، متفاوت است. مناطقی مانند خاورمیانه، ساحل در حاشیه صحرای بزرگ آفریقا و منطقه جنوب آفریقا، بیشتر در معرض خطر خشکسالی های طولانی و کمبود آب هستند. افزایش سریع جمعیت و تغییرات آب و هوایی به علاوه مدیریت ناقص منابع آب مهمترین عوامل به وجود آمدن و تشدید بحران آب به شمارمی روند. کمبود آب در کشورهای در حال توسعه به معنای در خطر بودن جان انسانهاست. به منظور شناخت و یافتن راه حلهای علمی در خصوص بحران آب، هیدروپلیتیک به عنوان یک دانش جوان در دانشگاههای جهان وارد مطالعات آکادمیک شده است. هیدروپلیتیک در چهار حوزه منازعات و همکاری بر سر منابع آب، محیط زیست، امنیت و تأثیرات اجتماعی فرهنگی آب، به مطالعه پدیده آب می پردازد.

از آنجا که حل مسائل و مشکلات ناشی از کمبود آب از عهده تک تک کشورها خارج است، لذا همکاری های دوجانبه، چندجانبه و بین المللی در این زمینه اجتناب ناپذیر است. به این منظور دولت ها نیازمند در پیش گرفتن سیاست خارجی فعال، پویا و متناسب با شرایط جدید آب و هوایی و جمعیتی هستند. در چندین شرایطی سیاست خارجی واحد سیاسی مبتنی بر همکاری در زمینه چالش های ناشی از کمبود آب، شامل حل و فصل منازعات و همکاری، همکاری های زیست محیطی و آب مجازی مبتنی می گردد.

آب مجازی یکی از راههای مدیریت چالش های آب در قرن بیست و یکم در نواحی خشک و نیمه خشک به شمار می رود. آب مجازی به معنای واردات هوشمند مواد غذایی یا کالاهای صنعتی بر اساس اصل مزیت نسبی است. در این خصوص دو شیوه می تواند مد نظر قرار گیرد: 1- واردات کالاهای آب بر 2- تولید این کالاها در نواحی پر آب با سرمایه گذاری مشترک کشورهای کم آب.

از: سیدعباس عراقچی

منبع: فصلنامه علمی پژوهشی سیاست جهانی، دوره سوم، شماره چهارم، زمستان 1393