
تاجيكستان يكي ازكشورهاي هم مرز با افغانستان است و پس از استقرار دولت جديد در اين كشور همكاريهاي گسترده سياسي و فرهنگي با افغانستان داشته است. در اين بين هر چند جمهوری تاجیکستان در دو دهه پس از استقلال از شوروی درگیر مسائل داخلی خود همانند جنگ داخلی بوده اما با توجه به پیوندهای نژادی، زبانی، فرهنگی و نگاه ویژهای به افغانستان داشته است و اكنون نيز همچنان به دقت به مسائل افغانستان و تحولات آن نگاه ميكند. در این حال اگر نگاهي به ملاحضات و متغيرهاي مهم و اساسي در نگاه تاجيكستان به افغانستان داشته باشيم بايد گفت كه اين كشور متغيرهاي گوناگوني را در سياست خارجي خود در رابطه با نوع روابط خود با افغانستان لحاظ كرده است.
متغيرهاي سياسي و امنيتي
نخست اينكه نگرانی از حضور جنبش جريان افراطي طالبان و جريان افراطي حرکت اسلامیازبکستان در شمال افغانستان و تهدیدهای ناشی از آن برای آسیای مرکزی در سیاستها و راهبردهای دوشنبه به مساله امنیت مرزهای اففانستان با تاجیکستان موثر بوده است. در اين بين در واقع دوشنبه از پویاییهای نیروهای دهشت افگن زیان ديده و حضور طالبان، جريانهاي افراطي وهابی و سلفی در منطقه، تهدیدي جدی را برابر امنیت ملی خود احساس كرده است.
چنانچه اين هراسها در سالهاي گذشته عملا باعث شده است تا دولت تاجیکستان همه گروههاي وهابی و سلفی را در قلمرو کشور خود ممنوع وغیر قانونی اعلام كند. در اين بين بايد گفت كه هر چند پتانسيل و توان گروههاي شورشي و تندرو در به راه انداختن انقلابها ، کودتاها و رویدادهاي مهم و اساسي چندان كارآمد نيست اما بي شك نبايد خطر آنان را ناديده انگاشت، چرا كه احتمال رخ داد برخی از ناآرامیها، عملیات خرابکارانه، شورشهای کوچکتر ،میرود.
بنابراين بايد گفت تاجيكستان با توجه به مولفههاي امنيتي خود به شدت به خطر بازگشت طالبان و جريانهاي افراطي به بخشهای جنوبی و غربي افغانستان و سپس ورود آن به کشورهای آسیای میانه را با دقت دنبال میکنند. گذشته از اين ورود مواد مخدر از افغانستان به سرزمین تاجیکستان تهدید بزرگی هم برای جمهوری تاجیکستان و هم برای سایر کشورهای منطقه و اوراسيا است. چرا كه افغانستان بزرگترین تولید کننده مواد مخدر در جهان است که بیش از 90 درصد هرویین جهان در آن تولید میگردد.
در اين راستا با توجه به عبور بخشي از موادمخدر از مرزهاي دو كشور تاجیکستان مبارزهاي مداوم را با قاچاقچیان مواد مخدر در مرزهای افغانستان به راه انداخته است. در اين بين بايد توجه داشت كه بخش عمده مرز 1344 کیلومتری تاجیکستان و افغانستان از منطقهای کوهستانی عبور میکند و تامین امنیت این مرز و مساله ورود فزاینده مواد مخدر به تاجیکستان برای تاجیکستان امري مهم به شما ميرود. دوم اينكه نگاه مقامات تاجیكستان به مساله امنیت در افغانستان در راستاي با یک افغانستان آرام، باثبات و رو به رشد در همسایگی خود قراردارد چرا كه از يك سو دوشنبه به افغانستان مقتدر در مرزهاي خود به عنوان متحدي داراي پيوندهاي گوناگون مينگرد و از افزايش قدرت ملي و امنيت در افغانستان حمايت ميكند.
از سويي ديگر با توجه به همسايگي دو كشور امنیت ملی جمهوری تاجیکستان به میزان شایان توجهی با امنیت و ثبات افغانستان گره خورده است و در واقع مساله تامین امنیت و ثبات در افغانستان، از اصول اساسي سیاست خارجی تاجیکستان است. در اين بين در واقع توجه دولت تاجيكستان به فارسي زبان افغانستان هم موجب شده است تا دوشنبه بكوشد در سياستهاي خود منافع آنان را در قبال تحولات افغانستان و تامين ثبات در كشور و برخورد با جريان افراطي و طالبان را هم در نظرداشته باشد. سوم آنكه، شكوفایی و بسط و گسترش روابط اقتصادی و رشد در تاجيكستان در گرو آرامش و ثبات در منطقه است، تاجیکستان همواره میکوشد در مجامع بینالمللی به نحوی مساله افغانستان را مطرح سازد. برگزاري نشست بین المللی درباره افغانستان در کشور تاجیکستان نيز خود نشان از توجه دوشنبه به اين امر است.
گذشته از اين با توجه به اينكه قرار است نيروهاي ائتلاف در سال 2014 به حضور خود در افغانستان پایان بخشند مقامات جمهوری تاجیکستان از پرتنش شدن اوضاع در افغانستان ميهراسند و همچنين تمایل به بومی شدن امنیت در این کشور دارند. در اين راستا به نظر ميرسد سیاست خارجی تاجیکستان خواستار حل و فصل سریع و مسالمت آمیز مساله افغانستان و همکاری کشورهای منطقه در بحران داخلی افغانستان است و در برقراری هرچه سریعتر صلح و ثبات و آرامش پایدار در افغانستان ذینفع میباشد. چنانچه دوشبه در آموزش و تربيت نظاميان افغان در تاجيكستان، مبارزه با تروريسم، افراط گرايي و توليد و قاچاق مواد مخدر با افغانستان همكاريهايي را داشته و دارد.
متغير پيوندهاي مشترك
مردم افغانستان با کشور تاجيكستان داراي پيوندهاي گوناگون بوده و هم تاریخ، هم فرهنگ، هم نژاد و همزبان بودهاند. در اين بين هر چند در برخي از دورههاي در طول دو دهه اخير مشكلاتي بر سر راه روابط گسترده دو كشور وجود داشته است، اما بيشك اكنون این روابط در همه زمینهها رو به گسترش و پیشرفت بوده است. در این بین جدا از حاکمیت طالبان و جريان افراطي (كه دولت تاجیکستان هیچ گاه طالبان و جريان افراط را به رسمیت نشناخت و دولت پروفسور ربانی را به عنوان قدرت دولتی افغانستان به رسمیت میشناخت) پس از آمدن نیروهای ایساف به افغانستان روابط دو كشور تا کنون به گونه غیر قابل مقایسهایی در همه زمینهها رشد و گسترش داشته است. در اين بين هر چند پارسی زبانان افغانستان،( تاجیکها، قزلباقشان، هزارهها، ایماقها و ..) به دلایل مختلف نزدیکتر به تاجیکستان هستند اما جدا از برخي گروههاي تندرو پشتون، پشتونهای افغانستان به نظر نميرسد نگران توسعه مناسبات افغانستان با جمهوری تاجیکستان باشند لذا با توجه به اين پيوندها دوشنبه ميكوشد تا روابطي بيشينهاي رابا افغانستان داشته باشد.
متغير اقتصادي روابط
افغانستان اكنون وابستگی راهبردی به برق و انرژي کشورهای آسیای میانه و تاجيكستان دارد و در سالهای اخیر هم به نظر میرسد تجارت بین افغانستان و تاجیكستان 20 برابر افزایش یافته است. در اين ميان پتانسیل بازرگانی دو کشور چندين برابر بزرگتر از حجم كنوني است. در اين راستا در سالهاي اخير و با توجه به تلاشهاي دو كشور همچون ساختن چندین پل بر رود آمودريا ، توسعه زيرساختها در گمرك پنج پايانه تاجيكستان، ايجاد راههاي جديد و بازسازي راههاي قبلي در افغانستان و تلاشهاي مقامات دو كشور براي افزايش روابط سبب افزايش حجم مبادلات مرزي ميان دو كشور شده است.
گذشته از اين نيز با تكميل خط انتقال 220 كيلووات برق از نيروگاه سنگ توده 2 به قندوز ـ پلخمري افغانستان و نيز امكان افزايش انتقال برق از تاجيكستان به افغانستان همچنين عقد سندهاي همكاري بيشتر بين دو كشور (در جريان سفر پيشين قسيم فهيم معاون اول رئيس جمهوري افغانستان 25 سند همكاري ميان دولتهاي افغانستان و تاجيكستان به امضا رسيد) روابط بازرگانی و پیوندهای اقتصادی میان دو کشور در آینده باز هم گسترش بیشتر خواهد یافت. برای نمونه، پتانسیل تاجیکستان در عرصههایی چون انرژی برق، جهانگردی، کشاورزی، دامداری و بسیار پر جاذبه است و افغانستان میتواند در همه این عرصهها با تاجیکستان همکاریهای سودمندی داشته باشد.
آنچه مشخص است با نگاهي به چشم انداز روابط سیاسی و امنیتی دو کشور در کوتاه مدت و بی تردید در دراز مدت ميتوان دريافت كه مناسبات میان دو کشور به گونه روز افزونی در عرصههای گوناگون رو به گسترش خواهد بود و افغانستان و تاجیکستان با توجه به هماننديهاي سياسي مانند عضويت در سازمانهای اکو، کنفرانس اسلامی، سازمان ملل و توجه به ديگر متغيرهاي فرهنگي، سياسي، اقتصادي و امنيتي روابطي رو به رشد را تجربه خواهند كرد و به نظر ميرسد توجه به افغانستان همچنان در سرلوحه سياست خارجي دوشنبه قرار داشته باشد.
نويسنده: فرزاد رمضانی بونش، پژوهشگر و عضو شوراي نويسندگان موسسه ايراس
منبع: ایراس