دومین اجلاس سه‌جانبه وزیران امور خارجه ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان بر اساس توافق قبلی روز چهارشنبه 17 اسفند در جمهوری خودمختار نخجوان برگزار شد. این نشست در پی بروز برخی چالش‌های اطلاعاتی و رسانه‌ای میان تهران و باکو با پا در میانی آنکارا و با تاخیر جنبه عملی به خود گرفت. روسای دیپلماسی سه کشور بصورت سمبلیک پیش از شروع اجلاس با واصف طالب‌اف رئیس شورایعالی جمهوری خودمختار نخجوان دیدار و مذاکره نمودند. نشست مقدماتی بمنظور توافق در راستای راه‌اندازی مدل سه‌جانبه همکاری‌ها در دی‌ماه 1389 در شهر استانبول ترکیه در حاشیه جلاس سران اکو و اولین اجلاس رسمی سه‌جانبه در 27 فرودین سال جاری در شهر ارومیه مرکز استان آذربایجان غربی کشورمان با حضور وزرای خارجه سه کشور برگزار شده بود.
باید خاطر نشان ساخت که در سال 1388 روسای دولت‌های ایران و آذربایجان در این خصوص به توافق رسیده بودند و در سال 1389 به طرف ترک پیشنهاد نمودند که مورد موافقت آنها قرارگرفت. وزیران امور خارجه سه کشور مذکور پس از پایان مذاکرات ضمن شرکت در یک کنفرانس مطبوعاتی مشترک با انتشار بیانیه مشترکی بر گسترش همکاری‌هاری منطقه‌ای در زمینه‌های انرژی، حمل و نقل، تجارت، گردشگری، مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مواد و جرایم سازمان یافته و حل مسالمت‌آمیز مناقشات منطقه قفقاز من جمله مناقشه قره‌باغ با تکید بر حفظ حاکمیت ملی بر اساس قوانین بین‌المللی تاکید کردند.
در این بیانیه همچنین بر اهمیت خط‌آهن قارص- تفلیس-باکو که در حال احداث است و ضرورت احداث خط آهن آذربایجان-ایران از طریق نخجوان- تبریز تاکید شده است. لازم به ذکر است که خط‌آهن شوروی سابق- ایران پس از اشغال بیست درصد از اراضی آذربایجان توسط ارمنستان در منطقه مینجوان منقطع گردیده و غیرفعال شده است. طرف آذری علاقمنداست این خط آهن از طریق نخجوان به تبریز برقرار شود.
وزرای خارجه سه کشور همسایه در کنفرانس خبری خود توسعه همکاری‌های منطقه‌ای را ضامن امنیت در منطقه خواندند. سومین نشست وزیران امور خارجه سه کشور در ماه سپتامبر سال جاری میلادی در شهر وان ترکیه برگزار خواهد شد. علی اکبر صالحی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران که از سفر تاجيكستان به نخجوان وارد شده بود، در کنفرانس خبری مشترک با همتایان ترک و آذری خود با اشاره به اهمیت اجلاس سه‌جانبه و اشتراکات متعدد تاریخی، فرهنگی و دینی و پیوند منافع سه کشور، خاطر نشان ساخت که ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان به مثابه یک روح در سه بدن هستند و بر همین پایه می‌توانند همکاری‌های مشترک رو به گسترشی در زمینه‌های مختلف داشته باشند.
صالحی با اشاره باینکه سه کشور قریب 170 میلیون نفر جمعیت دارند خاطر نشان ساخت که این کشورها قابلیت ایجاد بازار مشترکی را به نفع ملت‌های خود در اين منطقه دارند. وی پس از پایان این نشست به منظور دیداری رسمی عازم عشق آباد پایتخت ترکمنستان شد. احمد داود اوغلو وزیر امورخارجه ترکیه نیز در این کنفرانس خبری گفت محتمل است در آینده کشورهای ارمنستان، گرجستان و روسیه نیز در آینده به این اجلاس بپبوندند. وی درخصوص اینکه این موضوع با رهبران کشورهای مذکور مورد رایزنی قرار گرفته یا نه مطلبی به میان نیاورد. وی همچنین بر توسعه همکاریهای مشترک سه‌جانبه و منطقه‌ای که به نفع ملتهای قفقاز جنوبی است تاکید نمود و احتمال داد که نشست بعدی در ماه جولای سال جاری در شهر وان ترکیه برگزار شود.
المار محمدیارف وزیر خارجه آذربایجان نیز با تاکید بر همکاریهای منطقه‌ای اظهار امیدواری کرد که در آینده نشست‌های تخصصی توسط وزرای ذی‌ربط حوزه‌های انرژی، تجارت، حمل و نقل، گردشگری و فرهنگ نیز بصورت متناوب برگزار شود. در حاشیه این اجلاس وزیران امور خارجه سه کشور ضمن دیدارهای دوجانبه پیرامون اهم مسائل مورد علاقه با یکدیگر مذاکره نمودند از جمله اینکه وزرای خارجه ایران و ترکیه در ارتباط با مسائل دوجانبه، تحولات منطقه‌ای بویژه اوضاع سوریه وبین المللی علی الخصوص اجلاس آتی 1+5 گفتگو و تبادل نظر کردند. همچنین وزرای امور خارجه ایران وآذربایجان نیز بطور جداگانه مسائل و مشکلات موجود در روابط فیما بین و رهیافت‌های خروج از فضای سرد و شکننده کنونی به رایزنی پرداختند.
هر چند که این دیدار دوجانبه می‌بایست چندی قبل از برگزاری نشست سه‌جانبه برگزار می‌شد تا از افتادن سایه سنگین بر این اجلاس ممانعت بعمل می آمد. خواه ناخواه با توجه به تشدید نبرد اطلاعاتی و رسانه‌ای در چند ماه گذشته بویژه در یک ماه اخیر میان ایران و آذربایجان نمی‌توان از تحت تاثیر واقع شدن این نشست از فضای غبار آلود مناسبات دوکشور سخن به میان نیاورد. پیش از برگزاری این اجلاس یک منبع آگاه با اشاره به انتقادات محافل سیاسی ترکیه از رویکرد جمهوری آذربایجان در قبال رژیم صهیونیستی و عدم پشتیبانی باکو از آنکارا در جریان تنش ترکیه و رژیم صهیونیستی رفتارهای باکو با تهران و آنکارا را مغایر با همکاری‌های سه‌جانبه این کشورها قلمداد نموده بود.
برخی معتقدند اینک که ایران و ترکیه بصورت یک طرفه روادید ورود به کشورهایشان را برای اتباع آذربایجان لغو نموده‌اند، آذربایجان هم باید گام متقابلی برای اتباع این دوکشور بردارد. اما بسیار بعید بنظر می رسد باکو به دلایل مختلف -که جای بحث جداگانه‌ای را می‌طلبد - مبادرت به این اقدام نماید از همین رو در مذاکرات نخجوان طرف آذری وعده نموده است نسبت به ایجاد تسهیلات برای اتباع این دوکشور همت گمارد.
لازم به ذکر است که در حال حاضر میان ایران- ترکیه، ایران- گرجستان و ترکیه گرجستان لغو روادید جاریست و تردد میان اتباع ایران و ارمنستانی و ترکیه و ارمنستان با اخذ روادید و از طریق مرزهای گرجستان- ارمنستان به آسانی صورت می گیرد (مرزهای ترکیه- ارمنستان مسدود است) و میان آذربایجان و گرجستان نیز در چارچوب توافقات سازمان کشورهای مشترک المنافع لغو روادید حاکم است.
با نگاهی اجمالی به رویکردها، اختلافات و نیات سه کشور که به برخی از آنها ذیلا اشاره می‌گردد، بعید می نماید این نشست‌های سه‌جانبه عاقبت مثبتی داشته باشد، مگر آنکه موانع و مشکلات موجود مرتفع گردد که برخی از آنها در شرایط کنونی لاینحل و حل برخی دیگر زمانبر است آنچه که از واقعیات چند سال گذشته و بعضا تجارب تاریخی بر می‌آید احتمال همکاری حول محورهای مشترک نیز اندک است:
- عدم اعتماد متقابل میان تهران -باکو
- همگرائی باکووآنکارا با غرب و واگرائی از ایران
- رقابت نهان وپیدا میان تهران وآنکارا در قفقاز جنوبی که تا کنون به نفع ترکیه بوده است
- واگرائی‌ها در عرصه سیاستهای داخلی سه کشور به میزان بسیار فراوان
- تنش موجود میان ایران وغرب
- تلاش باکو برای خروج از به جنبه هائی از وابستگی به ایران و تقویت محور آذربایجان-گرجستان-ترکیه
- عدم تمایل روسیه به تقویت محور غیرروسی در قفقاز جنوبی
- عدم حل مناقشه قره باغ وعدم تمایل روسیه و دیگر اعضای گروه مینسک سازمان امنیت وهمکاری اروپا به مشارکت ایران در روند حل بحرانهای منظقه قفقاز
- تنش خفته ونیمه خفته و آشکار میان گرجستان وروسیه
- بروز اختلاف میان ایران و ترکیه در مورد استقرار سیستم راداری ناتو در خاک ترکیه، مسائل مربوط به سوریه و تا میزانی تحولات عراق
با توجه به سابقه دو دهه اخیر در قفقاز جنوبی و برگزاری نشست‌های مشابه اعم از اجلاس روسای پارلمان‌های و دبیران شورای امنیت سه کشور قفقاز جنوبی و روسیه ( مدل 3+1) بنظر می رسد مسکو تمایلی به پیوستن به این نشست‌ها نشان ندهد. اگر هم انگیزه‌ای داشته باشد شاید به دلیل حضور ترکیه در این مدل باشد، نه حضور ایران، چرا که مسکو درگذشته هرگز از مشارکت ایران در مدل 3+1 استقبال نکرد و تلاش‌های ترکیه هم در چارچوب مدلی که خود برای امنیت قفقاز مد نظر داشت به دلیل عدم همکاری روسیه ره به جائی نبرد-و حضور ارمنستان نیز به دلیل مشکلات موجود میان ایروان – آنکارا و ایروان – باکو در این اجلاس تقریبا محال است.
در این میان صرفا مشارکت گرجستان قابل پیش‌بینی است که اگرمنافعی برای این کشور در برداشته باشد حضورش در صورت دعوت سه کشور غیر محتمل نمی‌نماید. بنظر می‌رسد در صورتی که سه کشور بتوانند با ایجاد فضای قابل اعتماد و مطمئن حول محورهای غیر‌چالشی براساس منافع مشترک همکاری نمایند خواهد توانست به سمت همکاری پیرامون موضوعات حساس‌تر طی مسیر نمایند بدیهی است اوج این همکاری‌ها موضوعات امنیتی خواهد بود که بدون حضور دیگر بازیگران منطقه‌ای به سرانجامی سازنده نخواهد رسید.
به منظور تسریع در ایجاد زمینه‌های مشترک همکاری پیشنهاد می شود سه کشور از دبیر کل سازمان ملل متحد خواستار اعزام نماینده‌ای بمنظور شرکت در این نشستها شوند. در همین راستا مناسب است سه کشور نسبت به همکاری‌های فرهنگی مشترک از قبیل تولید فیلم مشترک، برگزاری هفته‌های موسیقی، فیلم و مانند آن و سمینارهای علمی و آموزشی برای شروع اهتمام ورزند.
نويسنده: دکتر افشار سلیمانی، سفير سابق ايران در جمهوري آذربايجان
منبع: ایراس