راهبرد توسعه اجتماعی و اقتصادی حوزه فدرال شمال قفقاز تا سال ۲۰۲۵
دولت فدراسیون روسیه در سایت خود سندی تحت عنوان راهبرد توسعه اجتماعی و اقتصادی حوزه فدرال شمال قفقاز تا سال ۲۰۲۵ را منتشر کرد. حدود یک ماه پیش آلکساندر خلوپونین نماینده تام الاختیار رئیس جمهور روسیه در این حوزه فدرال راهبرد مربوطه را به ولادیمیر پوتین نخست وزیر فدراسیون روسیه معرفی کرد. این سند که دربرگیرنده حدود ۱۰۰ صفحه متن و ضمیمههاست، فوراً توسط نخست وزیر تأیید شد.
مسکو میفهمد که اوضاع جاری منطقه شمال قفقاز از آنچه که تا کنون گفته میشد، پیچیدهتر است. مسکو تقریباً میداند که میخواهد در شمال قفقاز چه وضعیتی داشته باشد. اما مجموعه وسایلی که برای رسیدن به این هدف به کار گرفته میشود، مانند سابق بسیار مبهم است. به همین دلیل در بعضی بخشهای این راهبرد که طی مدت شش ماه تدوین میشد، گاهی ضرورت تدوین راهبردهای تخصصی در زمینههای مختلف مانند سیاست در رابطه با جوانان و غیره پیشبینی شده است. نگارندگان این سند در قسمت اول راهبرد اوضاع جاری شمال قفقاز را به تفصیل توضیح میدهند و اهمیت این منطقه در ترکیب روسیه را تشریح میکنند. بدیهی است که حوزه فدرال شمال قفقاز از میانگین سطح کشور عقب ماندهاست، آن هم در زمینههای غیر مترقبه. برای مثال، فرض عمومی این است که ساکنان شمال قفقاز به فعالیت ساختمانی علاقه دارند. ولی واقعیت این است که در این منطقه دو برابر کمتر مسکن ساخته میشود تا در حوزه فدرال مرکزی. در جمهوری اینگوشتیا میانگین مساحت مسکن به ازای هر فرد برابر ۱۰٫۹ متر مربع است که از میانگین روسیه دو برابر کمتر است. در منطقه شمال قفقاز نرخ بالای بیکاری مشاهده میشود. ۱۸% جمعیت مستعد به کار رسماً بی کار هستند (در سراسر روسیه این رقم معادل ۸٫۲% است). در بعضی مناطق (اینگوشتیا) نرخ بیکاری از حد ۵۰% گذشته است که چچن نیز به این حد نزدیک میشود.
منطقه شمال قفقاز از مواد معدنی فراوانی برخوردار است. اگر روسیه بلد بود سنگ تیتانیم و سیرکونیوم را که جزو فلزات نادر هستند، مورد بهره برداری و فرآوری قرار دهد، میتوانست درآمدهای عظیمی دریافت کند زیرا تقاضای این مواد در بازار جهانی از عرضه فعلی سه برابر بیشتر است. ولی در حال حاضر این کار انجام نمیشود. حوزه فدرال شمال قفقاز فقط ۰٫۶% نفت و ۰٫۲% گاز طبیعی روسیه را تولید میکند. تنها ۱۱% جمعیت در صنایع مشغول به کار هستند و بخش گردشگری که مرغی است که میتواند تخم طلا بگذارد، تنها ۲% تولید ناخالص منطقهای را تشکیل میدهد.
سهم شمال قفقاز در تبادلات بازرگانی خارجی جمعی فدراسیون روسیه برابر ۰٫۴% است. سرمایهگذاریهای خارجی در این منطقه نیز بسیار محدود است. تنها در زمینه رشد جمعیت می توان به موفقیتهای چشمگیر این منطقه اشاره کرد. سه منطقه قسمت شرقی حوزه فدرال شمال قفقاز (چچن، داغستان و اینگوشتیا) از همه مناطق دیگر روسیه نرخ به مراتب بالاتر زاد و ولد دارند در حالی که نرخ مرگ و میر مردم این جمهوریها پایین است. تصادفی نیست که مناطق با بالاترین نرخ زاد و ولد در عین حال مناطقی با اوضاع بیثبات و متشنج هستند. هر سال جوانان زیادی که نمیتوانند اشتغال پیدا کنند، وارد بازار می شوند و نقش «بخار اضافی» دیگ اجتماعی را بازی میکنند. در این رابطه برای اولین بار در تاریخ روسیه معاصر این سئوال مطرح میشود که چه سوپاپی میتواند برای خالی کردن این بخار اضافی پیدا شود. اصلاحطلبان پیشنهاد میکنند هر سال برای حدود ۴۰ هزار نفر از ساکنان شمال قفقاز در دهها منطقه دیگر روسیه اشتغال پیدا شود.
راهبرد بر ضرورت جلوگیری از مهاجرت روسها از منطقه شمال قفقاز تأکید میکند زیرا روسها، مهم ترین عنصر ثبات نظام اجتماعی هستند. ولی فعلاً معلوم نیست چطور میتوان جلوی مهاجرت روسها از قفقاز را گرفته و آنها را به این منطقه باز گرداند در حالی که قوم روس دستخوش روند کاهش جمعیت شده است.
راهبرد جدید در مورد صدور نیروی کار اضافی از شمال قفقاز به مناطق دیگر تأکید میکند که این روند باید اداره پذیر و شفاف باشد و با توجه به نیازهای مناطق مشخص به نیروی کار متخصص صورت بگیرد. در این راهبر به قفقاز هراسی رایج در مناطق دیگر روسیه اشاره نشده ولی تأکید شده است که باید برای ایجاد هویت واحد مدنی روسی تلاش کرد که این امر میتواند از شدت مناقشات در شمال قفقاز بکاهد.
فهرست علل بیثباتی در قفقاز که جو سرمایهگذاری را خراب میکند و مانع از توسعه این منطقه میشود، با ذکر جنبشهای تروریستی و اندیشههای اصولگرایانه وارداتی از خارج و تلاشهای نیروهای خارجی برای بی ثبات کردن جنوب روسیه شروع میشود. ولی در ردیف دوم فساد مالی و اداری، تنظیم نشدن روابط ارضی، نرخ بالای بیکاری و بی نظمی اجتماعی ذکر میشود. هدف این راهبرد، برطرف کردن این مشکلات منطقه شمال قفقاز ظرف ۱۵ سال آینده است.
این راهبرد دربرگیرنده سه سناریو است. سناریوی اول ناظر بر تداوم وضعیت جاری است. این سناریو با بدبینی زیادی توأم است ولی فاجعهآمیز نیست. مطابق با این گزینه، قفقاز تا سال ۲۰۲۵ مانند سابق بخشی از روسیه را تشکیل خواهد داد ولی در زمینه شاخصههای فراوانی از مابقی روسیه عقب خواهد ماند. برنامههای جدید اجرا نشده و شکاف بین فقرا و پولداران شدت خواهد یافت. همچنین ادامه افراط و مناقشات بین قومی و بین مذهبی پیشبینی شده است. با این وجود، سهم حوزه فدرال شمال قفقاز در تولید ناخالص ملی روسیه از ۲٫۱% تا ۲٫۵% افزایش یافته و نرخ رشد تولید ناخالص منطقهای تا سال ۲۰۲۵ برابر ۵٫۷% در سال خواهد بود. میانگین دستمزد در این منطقه از ۹٫۶ هزار روبل تا ۱۴ هزار افزایش خواهد یافت. رشد میانگین دستمزد به میزان ۵ هزار روبل ظرف ۱۵ سال نمیتواند ثبات منطقه ای را بخرد ولی نگارندگان راهبرد، فاجعه بزرگی پیشبینی نمیکنند.
گزینه دوم که گزینه اساسی است، ناظر بر رشد تولید در این منطقه به میزان ۶٫۷% در سال (تولید صنعتی به میزان ۸٫۷%) است. قرار است تا سال ۲۰۲۵ نرخ بیکاری تا ۹% کاهش یابد. این نرخ رشد شبیه به معجزه اقتصادی آلمان غربی بعد از جنگ جهانی دوم است. به روز آوری تکنولوژیکی شمال قفقاز، گسترش کریدور قفقازی «شمال – جنوب»، ایجاد بخش پیشرفته گردشگری در منطقه استاوروپول و کاهش مناقشات پیشبینی شده است. البته این گزینه تنها در صورتی میتواند عملی شود که قفقاز ظرف ۱۰-۵ سال آینده ثبات و امنیت داشته باشد. راههای برقراری ثبات و امنیت ذکر نشده است.
مطابق با گزینه سوم که از همه بهتر است، رشد سالانه تولید ناخالص ملی برابر ۷٫۷% (رشد تولید صنعتی ۱۰%) خواهد شد. ۴۰۰ هزار فرصت جدید شغلی ایجاد شده و نرخ بیکاری تا ۵% کاهش خواهد یافت. توسعه گسترده بخش گردشگری، نوسازی زیرساخت اجتماعی و ایجاد نکات و مراکز جدید فعالیت اقتصادی پیشبینی شده است. قفقاز میتواند سرمایهگذاران خارجی زیادی را جلب کند و در بازار روسی و جهانی فعالیت کند. قرار است این سناریو در دو مرحله اجرا شود که تا پایان مرحله مقدماتی اول کمتر از دو سال باقی مانده است.
ابزاری که برای رسیدن به این اهداف نیز به کار گرفته خواهد شد، ذکر نشده است. فقط قرار است بر اساس بانک اقتصاد خارجی، آژانس مهاجرت کاری و چند بنیاد سرمایه گذاری، «نهاد توسعه» حوزه فدرال شمال قفقاز تشکیل شود. برای سرمایهگذاران تسهیلات مالی و گمرکی، کمک دولت به تأمین مالی طرحهای عمرانی، ضمانتهای دولتی و امتیازات دیگر پیشبینی شده است.
ولی مرکز فدرال حتی در مرحله تدوین راهبرد با مسأله فقدان بنیاد دارایی قابل رهن در شمال قفقاز روبرو شد که بانکهای دولتی میتوانستند به عنوان ودیعه دریافت کنند و به سرمایهگذاران آینده اعتبارات بدهند. این مسأله با حل نشدن روابط ارضی در شمال قفقاز ارتباط دارد که راهبرد فقط به طور سرسری به این موضوع اشاره کرد. اصلاحات نهادی که برای اجتناب از تکرار انتقال ساده پول از بودجه فدرال به جیب مسئولین فدرال و محلی لازم است، به دقت تشریح نشده است. به مسأله تأمین امنیت که مسأله کلیدی در این منطقه است، اشاره کمی شده است.
در مجموع، راهبرد توسعه منطقه شمال قفقاز تا ۱۵ سال آینده بیشتر به رونمایی خوشبینیها دولت در آینده قفقاز است و نمیتواند به عنوان دستور العمل مشخص رسیدن به اهداف نیک تلقی شود. بعضی قسمتهای این سند از نظر فنی تکمیل نشده است. برای مثال، میزان مهاجرت کردن از حوزه فدرال شمال قفقاز در سال ۲۰۰۸ برابر ۱۱٫۹ هزار نفر برآورد شده است ولی جمع مهاجران از همه جمهوریهای این حوزه برابر ۱۸٫۳ هزار نفر است که این رقم نیز کمتر از واقعیت است.
با وجود اینکه نویسندگان راهبرد اعلام کردند که تحلیل قانونمندیهای اقتصاد روسیه و جهان را مد نظر داشتند، این سند با اوضاع جهانی ارتباط ضعیفی دارد. ولی در اروپا و آمریکای شمالی چنین اسنادی با عنایت به تغییرات بالقوه آب و هوا تدوین میشود. این تغییرات تا ۱۵ سال آینده میتواند بر مشخصات بخش صنعتی و کشاورزی، بخش گردشگری و چگونگی مهاجرت از منطقه اثر جدی بگذارد. ولی به نظر میآید که این سطح بالای پیشبینی برای مدیران موثر جدید حوزه فدرال شمال قفقاز امکانپذیر نیست. خود آلکساندر خلوپونین، رئیس این حوزه نیز جدیداً اعلام کرد که حاضر است شهردار مسکو شود و لذا کار به روز آوری شمال قفقاز را امر مهم زندگی خود محسوب نمیکند.
منبع:مرکز فرهنگی قفقاز